Жекпе - жек
Гауһардың ерлігі және халық жадындағы бейне
Малайсары батырдың қарындасы Гауһардың ерлігіне тоқталмай өту мүмкін емес. 1724 жылы жоңғарлардың қалың қолы қазақтардың сол кездегі астанасы Түркістанға тұтқиылдан шабуыл жасайды. Осы кезеңде Кіші жүз ханы Әбілхайыр отыз мың әскер, Орта жүзден Сәмеке жиырма мың әскер дайындап, Қабанбайдың бас сардарлығымен жауға қарсы аттануға қамданады.
Дәл сол шақта Гауһар жоңғар қоршауын ерлікпен бұзып шығып, Қабанбайға жетіп, қарсы жақтың жағдайы туралы толық мәлімет жеткізеді. 1725 жылғы әйгілі Бұланты жеңісінің бір ұштығы осы әрекетпен де сабақтас.
Кейін Гауһар Қабанбайға өмірлік серік болып, ұзаққа созылған жорық жылдарында бірге жүріп, талай шайқаста көзге түседі. Уақыт өте келе ел аузында аты жырға айналған Гауһар батыр атанады. Қабанбай мен Гауһар — қос батырдың қосылуына да сол майдан даласы себепкер болғаны айтылады.
Есім туралы дерек
Кей деректерде Гауһар батырдың азан шақырып қойған аты Майсара болғаны сөз болады.
«Гауһар батыр» жырынан үзінділер
Жастайынан танылған қайсарлық
Гауһар қыз тартқан туған ағасына,
Ұшқын бар байсалды көзқарасында.
Өжет боп ел көзіне түскен екен,
Он екі, он үш жастың арасында.
Ол кезде аштық, тоқтық — бәрі малдан,
Мал болса көшпелі елдің жаны қалған.
Тал түсте қойға шапқан бір көкжалды,
Өжет қыз үзеңгімен соғып алған.
Ел естіп бұл хабарды қайран қалды,
Аралап Арғын, Қыпшақ, Найман барды.
Батыр әке қызына масаттанып,
Анасы: «Мұның не?» — деп ойбайлады.
Той үстіндегі мергендік
Ежелден іргелі ел Бәсентиін,
Жұп жазбай сыннан өткен неше қиын.
Тоқтауыл ауылында ас беріліп,
Күзге салым үлкен бір болды жиын.
Төр жайлау арналы өзен жағасында,
Үй тігіліп үш ауыл шамасында.
Ағылып игі жақсы келіп жатты,
Елдің бетке ұстарлары — бәрі осында.
Бақталас басталды да кетті қызып,
Жамбасы палуандардың жерді сызып.
Жамбыны атып еш мерген түсіре алмай,
Масқара жұрт алдында болды қызық.
Тұрғанда садақшылар жерге қарап,
Ортаға шыға келді бір жас талап.
Гауһардың таңғажайып мергендігі,
Осылай ел ішіне кетті тарап.
Гауһарды тойдың сәні деп айтады,
Домбыра шертіп, шырқатып ән айтады.
Атқа мықты, найзагер, қапысы жоқ,
Ұстазы — өз ағасы Малайсары.
Батырлық бара-бара шынға айналды,
Қыз бала ерлігімен ұлға айналды.
Көркіне ақылы сай, сөзге шешен,
Осылай Гауһар аңыз, жырға айналды.
Жорыққа қатысты нақыл сөздер (жырда):
Жорықта жарты малта — арман дейді,
Дос — арттан, жауың келсін алдан дейді.
Атадан ұл боп тумай, ер болып ту,
Деген сөздер Гауһардан қалған дейді.
Жекпе-жек, айла және майдан тынысы
Қоңыр тау, бұқпасы көп Абыралы,
Жорықтың естіледі дабылы әлі.
Абылай заманында аталыпты,
Мерт болып жекпе-жекте Абыр, Әлі.
Жоңғарлар осы таудан асқан күні,
Қазақ қолы қанша деп бас қатырды.
Абырды осы тауда қалдырылды,
Арқауыл хан Дөржінің бас батыры.
Әрине, жалғыз емес Абыр ноян,
Серігі қанша екені өзіне аян.
Тасадан қазақ қолын санап жатты,
Секілді тас түбіне бұққан қоян.
Құлағын жерге төсеп, желген аттың,
Тұяғын санап шығу қиын емес.
Сол үшін Дөржі жақсы көрген еді,
Қасына бұл жолы да ерген еді.
Жаңа шеп таудың оң жақ етегінде,
Тосыннан көзге түсті ертеңінде:
Салт атты қазақтардың бір-бір түйе,
Келеді маң-маң басып жетегінде.
Жырда суреттелетін тактикалық ишара:
Қос өркешті түйені «қалың қол» етіп көрсету арқылы жаудың үрейін қоздыратын айла меңзеледі.
— Жекпе-жек! — деп аулаққа шыға берді,
— Біліп тұр, бұлар енді қашырмайды.
Екеудің бірі жап-жас, бірі мосқал,
Бірі емен секілді, бірі жас тал.
Кешқұрым қандай қызыл адам қаны,
Ноянды көкжорғалы ала алмады.
Өйткені қан төкпей-ақ мерт қылудың,
Қапысын андығанмен таба алмады.
Гауһардың алдынан жау құтылған ба,
Жас мөлт етті қабағын шытынғанда.
Қос бұрым иығына суси берді,
Басынан дулығасын сыпырғанда.
Ерлікті елеп Қабанбай, Гауһар батыр,
Әлі деп атын қойған кенжесінің.
Басқарған қазақ қолын хан алдында,
Іске асты Қабанбайдың амалы да.
Қос өркешті түйелер қалың қол боп,
Көрінді жау көзіне таң алдында.
Абылай жүзі сұсты, көзі нұрлы,
Риза боп бұл амалға күліп тұрды.
Қос өркеші түйенің екі адам боп,
Саны көп жоңғарларды дүрліктірді.
Қабанбай кірпік ілмей таңды атырды,
Міз бақпай, ақ ту ұстап алда тұрды.
Жекпе-жекте дарабоз, шепті бұзып,
Атанды осы жолы Хан батыры.