Мақта - біздің мақтанышымыз

Шитті мақтаның облыс экономикасында, ауыл шаруашылығы дақылдарының ішінде алатын орны ерекше. Ауыл шаруашылығынан түсетін табыстың үштен бірі осы дақылдың үлесіне тиеді. Ауылда еңбек ететіндердің де үштен бірі шитті мақта өсірумен айналысады.

Өткен жылы ауа райының қолайсыздығына қарамастан, облыстың ауыл шаруашылығы өнім өндірушілері біршама жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Масақты дақылдар мен мақсарыдан өзге дақылдардың басым бөлігінің өнімі 1999 жылмен салыстырғанда артты.

2000 жылғы ауа райы мақташылар үшін аса қолайлы болмады. Көктемнің құрғақ болуына байланысты егісті сумен қамтамасыз ету қиындады. Соған қарамастан, диқандар бұл кедергіні еңсеріп, елеулі нәтижеге қол жеткізді.

Мақта көптеген өңірлерде ауыл шаруашылығы табысының негізгі көзі болып отыр. Шардарада жалпы өнім көлемі 3,7 млрд теңге болса, соның 2,1 млрд теңгесі мақтаға тиесілі. Бұл ауыл шаруашылығы өнімінің 57 пайызына тең.

Мақтадан түсетін табыстың үлесі өңірлер бойынша мынадай деңгейде болды: Түркістанда — 34%, Ордабасыда — 28%, Арыс пен Отырарда — 12%, Сарыағаш ауданында — 7%.

Қолайсыз жағдайдың өзінде агротехникалық талаптарды дұрыс сақтаған шаруашылықтар жоғары өнім көрсете алды. Төмендегі деректер — соның дәлелі.

Мақта шаруашылығындағы табыс аз емес. Алайда пайдаланылмай келе жатқан резервтер де жеткілікті. Кей шаруашылықтар технологияны бұзып, «шитті сеуіп қойсаң болды, өнімді құдайдың өзі береді» деген үстірт ұстанымға сүйенеді. Бұл көзқарас еңбек тәртібі мен агротехникалық талаптардың әлсіреуіне әкеледі.

Бірқатар ауыл әкімшіліктерінде нәтижелер айқын әркелкі: бір бөлігінде гектар түсімі 20 центнерден жоғары болса, қалғандарында бұл межеге жетпейді. Егер барлық әкімшіліктер әр гектардан 25 центнерден өнім алғанда, өткен жылы 220–230 мың тонна шитті мақта жинауға мүмкіндік болар еді.

Облыста шитті мақта өндірісінің бір бөлігі өнімділікті (гектар түсімін) арттырудан емес, егіс көлемін көбейту есебінен өсіп отыр. Мәселен, 1997 жылы 104 мың гектарда түсім 19,0 ц/га болса, 2000 жылы егіс 49 мың гектарға артқанымен, орташа түсімділік 18,7 ц/га деңгейінде қалды.

Мақта өсірудің ғылымда дәлелденген, тәжірибеде сыналған агротехникалық тәсілдері бар. Өкінішке қарай, бұл талаптар барлық жерде бірдей қатаң сақтала бермейді. «Жер айдасаң күз айда, күз айдамасаң жүз айда» деген нақылдың мәні де осында: сүдігер айдау көптеген шаруашылықтарда мүлде орындалмайды.

Мақта өсірудегі түйінді мәселелердің бірі — элиталық тұқым шаруашылығын дамыту. Бұрын облыста элита тұқым өндіретін 7 шаруашылықпен бірге, тұқым шаруашылығымен айналысатын 18–20 шаруашылық жұмыс істейтін. Жоғары репродукциялы тұқымдар арнайы шаруашылықтарда өндіріліп, көбейтіліп, өзге шаруашылықтарға 2–4 репродукция ретінде таратылатын. Тұқым танаптары бекітіліп, зауыттарда бөлек сақталып, бөлек өңделетін.

Қазір бұл жүйе толық көлемде жұмыс істемейді. Кей зауыттарда дайындалған тұқымның сапасы төмен, ал кей ұжымдар тапқан тұқымын ғана себуге мәжбүр. Өткен жылы егіске жұмсалған 5,0 мың тоннадан астам тұқымның 3,5 мыңы (70%) 2-классқа жатқызылды. «Мырзакент», «Ақ алтын», «Иассы» акционерлік қоғамдары арқылы да негізінен 2-кластық тұқым таратылған.

Сонымен бірге мақта тұқымының сапасын тексеру, қадағалау және шара қолдану жұмыстары да жеткілікті деңгейде ұйымдастырылмай келеді.

Гектар түсімінің төмен болу себептерінің бірі — ауыспалы егістің сақталмауы. Ауыспалы егістікті тиянақты игеру тек өнімді арттыруға емес, бірқатар жүйелі проблемаларды шешуге ықпал етеді: зиянкестер мен аурулардың «ошақтарын» азайтады, улы химикаттарға кететін шығынды қысқартады, экологиялық жағдайды жақсартады, топырақ құнарлылығын көтереді және мал шаруашылығына қажет жемшөп қорын жасауға мүмкіндік береді.

Бұрын ауыспалы егісті толық сақтаған жылдары облыс мақташылары тұрақты түрде жоғары өнім алатын. Мәселен, 1991 жылы 116,5 мың гектар мақталықта түсім 24,9 ц/га болса, 2000 жылы 153,3 мың гектарда ол 18,7 ц/га-ға дейін төмендеп, 6,1 ц-ге азайды.

Шитті мақта өсірудегі ең өзекті мәселенің бірі — ағын су тапшылығы. Өткен жылы Сарыағаш пен Шардарадан өзге өңірлердің диқандары суға байланысты қиындық көрді. Су көлемі жылдан-жылға азайып барады.

Ауыл шаруашылығы министрлігінің тапсырмасымен Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты жаңа суару жобасын әзірлеуде. Соған сәйкес, 2001 жылы Мақтаарал ауданындағы «Достық» каналы арқылы берілетін 720 млн текше метр су ресми түрде 600 млн текше метр көлемінде ғана қарастырылған. Демек, су үнемдеу технологияларын енгізу, су жүйелерін тазалау және уақтылы жөндеу — күн тәртібіндегі міндет.

Соңғы жылдары облыс мақташыларына «Қазақстан мақтасы» компаниясы, «Нимекс» корпорациясы, «Интекс» фирмасы және өзге де мақта өңдеу зауыттары фьючерс негізінде қаржылай қолдау көрсетіп келеді. 2000 жылы облыста мақта өндірісіне 2,343 млрд теңге жұмсалды. Бұл ауыл шаруашылығы саласына салынған инвестицияның 79 пайызына тең.

Алайда тауар өндірушілер мен мақта өңдеу зауыттары, компаниялар арасында келіспеушіліктер жиілегені байқалады. Өндірушілер несие шарттарының қымбаттығына наразы болса, зауыт өкілдері өз көмегімен өсірілген мақтаның аз ғана баға айырмасына басқа сатып алушыларға сатылып кететінін алға тартады.

Қазіргі талап — өзара тиімді, өркениетті әріптестікке көшу. Алдап-арбау, бірін-бірі тығырыққа тіреу ұзақ мерзімде нәтиже бермейді. Мақтаның ел экономикасы үшін стратегиялық мәнін ескере отырып, өндіруші, өңдеуші, су беруші және инвестор арасындағы қатынасты реттейтін арнайы «Мақта туралы заң» немесе нормативтік акт қабылдау мәселесін де ойлану орынды.

Облыста шитті мақтаны өңдеп, ұқсататын өндіріс орындары мен инфрақұрылым жеткілікті. Бірақ өкініштісі — өзіміз өндірген мақта талшығы мен линт көбіне шикізат күйінде сатылып кетіп жатыр. Егер жартылай дайын өнімді әрі қарай өңдеп, жіп иіріп, мата шығарып, киім тігетін өндірісті дамытсақ, жергілікті халықтың көптеген қажеттілігі өтелер еді.

Бұл бағытта мыңдаған жаңа жұмыс орындарын ашуға, жергілікті бюджетке қосымша түсім әкелуге мүмкіндік бар. Мұндай кәсіпорындар міндетті түрде мемлекеттік болуы шарт емес. Сондықтан өңдеу компаниялары мен зауыттар, акционерлік қоғамдар және облыс әкімдігі бірлесе отырып осы маңызды іске нақты қолдау көрсетуі қажет.