Ғаламдағы негізгі жарық көздері - жұлдыздар
Күн — ең жақын жұлдыз және Күн жүйесінің өзегі
Ғаламдағы негізгі жарық көздері — жұлдыздар. Сол жұлдыздардың ішінде біз оның дөңгелек дискін айқын көре алатын, әрі бізге ең жақыны — Күн. Күн кәдімгі жұлдыз болғандықтан, оны жан-жақты зерттеу жұлдыздардың табиғатын жалпы түсінуге көмектеседі.
Күн — Күн жүйесінің орталығы әрі ең ірі денесі. Оның массасы Жердің массасынан шамамен 333 000 есе үлкен және барлық планеталардың қосынды массасынан әлдеқайда артық. Күн — өздігінен сәуле шығаратын, орасан зор энергия көзі: ол барлық денелерді қыздырады, планеталардың атмосферасына ықпал етеді және Жердегі тіршілікке қажетті жарық пен жылуды береді.
Маңызды байланыс
Күн энергиясының бір бөлігі Жер қойнауында тас көмір, мұнай және басқа да пайдалы қазбалар түрінде ұзақ уақытқа «сақталып» қалған.
Күннің құрылысы: фотосферадан күн желіне дейін
Шар тәрізді Күн бізге жарқыраған дөңгелек болып көрінеді. Күннің көрінетін беті фотосфера деп аталады және оның радиусы Жер радиусынан шамамен 109 есе үлкен.
Химиялық құрамы
Күн — қызған газ шары. Негізінен ол сутектен және шамамен 10% мөлшерінде гелий қоспасынан тұрады.
Плазма күйі
Күн заты қатты иондалған: атомдар сыртқы электрондарын жоғалтып, еркін бөлшектерден тұратын плазмаға айналады.
Күн қойнауында пайда болған энергия сыртқы қабаттарға беріледі. Осыған байланысты температура орталықтан алыстаған сайын төмендейді. Күн атмосферасын шартты түрде бірнеше қабатқа бөледі.
Фотосфера
Қалыңдығы шамамен 200–300 км болатын ең терең қабат — фотосфера («жарық сферасы»). Күннің жарық энергиясының негізгі бөлігі дәл осы қабаттан шығады. Фотосфераның сыртқы бөліктерінде температура 8000 K-ден 4000 K-ге дейін төмендейді.
Хромосфера
Фотосферадан жоғарыда температура біртіндеп, кейін тез өсетін аймақ орналасқан. Бұл қабат хромосфера деп аталады; онда температура ондаған және жүздеген мың кельвинге жетеді. Хромосфера толық Күн тұтылуы кезінде Айдың қара дөңгелегін айнала қоршаған қызғылт жиек ретінде көрінеді.
Күн тәжі және күн желі
Хромосферадан жоғарыда сиретілген әрі өте ыстық қабық — күн тәжі орналасады. Оның сәуле шашқан көрінісі толық тұтылудың толық фазасында ерекше әсем байқалады. Бұдан әрі тәж газы планетааралық кеңістікке таралып, Күннен тұрақты ағатын ыстық сиретілген плазма ағынын — күн желін түзеді.
Күннің энергиясы: жарқырау тұрақтылығының себебі
Күннің бақыланатын жарқырауы ұзақ уақыт сақталуы үшін оның ішкі энергия қоры жеткілікті болуы және сол энергияны сәуле шығаруға айналдыратын процестер жүруі керек. Күн қойнауында термоядролық реакциялар жүріп, ғарыш кеңістігіне таралатын орасан энергия бөлінеді.
Қазіргі деректер бойынша Күннің жасы шамамен 5×109 жыл. Осы уақыт аралығында оның толық сәуле шығару қуаты (жарқырауы) айтарлықтай өзгермеген. Демек, Күн ішкі энергия қоры алдағы миллиардтаған жылдарға жеткілікті.
Жерге қанша энергия жетеді?
Күн орасан көп энергия шығарғанымен, Жерге оның өте аз бөлігі ғана түседі. Себебі сәуле кеңістікке барлық бағытта таралады да, Жер тек кішкентай ғана «қиындысын» қабылдайды.
Күн–Жер байланыстары: белсенділік және оның салдары
Күн Жерде болатын құбылыстарға үлкен ықпал етеді. Ол Жер бетінің негізгі жылу көзі ғана емес, сонымен қатар шамамен 11 жылдық циклмен өзгеріп отыратын Күн белсенділігі арқылы бірқатар геофизикалық құбылыстардың туындауына себеп болады.
Магниттік дауылдар және полярлық шұғылалар
Күннен шыққан зарядталған бөлшектер ағыны Жердің магнит өрісіне әсер етіп, магниттік дауылдарды тудырады. Мұндай кезде бөлшектер атмосфераның төменгі қабаттарына дейін еніп, полярлық шұғылалардың пайда болуына жағдай жасайды.
Байланыс пен биологиялық жүйелер
Күннің қысқа толқынды сәуле шығаруы радиотолқындардың таралуына қатты әсер етеді, кейде радиобайланыс бұзылуы мүмкін. Сонымен қатар Күндегі белсенді процестер жанама түрде өсімдіктер мен жануарлар әлеміндегі күрделі процестерге де ықпал етуі ықтимал.
Бұл әсерлердің нақты механизмдері әлі де жан-жақты зерттеліп жатыр: ғалымдар Күн белсенділігі мен Жердегі өзгерістер арасындағы байланыстарды бақылаулар мен модельдер арқылы нақтылауда.