Қазақша рефераттар

АҚШАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ туралы қазақша реферат

Ақшаның пайда болуы және оның мәні

Экономикада ақшаның пайда болуы, мәні, қызметі мен рөлін түсіндіруге ұмтылыс көп ғасырлық тарихқа ие. Бұл мәселелер Аристотельдің, А. Смиттің, Д. Рикардоның, К. Маркстің және басқа да ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған. XX ғасырдың бірінші жартысында ақша теориясын А. Маршалл, П. Самуэльсон, Дж. Тобин, Дж. Хикс, Ф. Мишкин, М. Фридмен сияқты қазіргі экономикалық ой өкілдері әрі қарай дамытты.

Ақшаның жаратылысы мен мәні туралы ортақ бір ғана пікір қалыптаспағанымен, ақшаны түсіндірудің негізгі бағыттарын шартты түрде екі тұжырымдамаға бөлуге болады: рационалистік және эволюциялық.

Екі тұжырымдама: рационалистік және эволюциялық көзқарас

Рационалистік тұжырымдама

Бұл бағыт (XIX ғасырдың соңына дейін кең тараған) ақшаның пайда болуын мемлекеттің немесе қоғамның жалпы келісімімен бекітілген шешімнің нәтижесі ретінде түсіндіреді. Яғни ақша тауар өндірісінің дамуына тікелей тәуелді емес деп қарастырылады.

Эволюциялық тұжырымдама

Ғылыми тұрғыдан неғұрлым негізді көзқарас ретінде ақша тауардың айырбас құнының эволюциялық дамуы нәтижесінде, адамдардың еркінен тәуелсіз түрде пайда болды деп түсіндіріледі.

Негізгі ұғымдар: тауар, тұтыну құны және айырбас құны

Тауар

Тауар — сату немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі. Адам жасаған зат тек айырбасқа немесе сатуға түскен кезде ғана тауарға айналады. Бұл жағдай ақшаның пайда болуы үшін объективті алғышарттар қалыптастырады.

Тұтыну құны және құн

Әр тауардың тұтыну құны (пайдалылығы) және құны (оны өндіруге кеткен еңбек шығындары) болады. Тұтыну құны тауардың пайдалы қасиеттерін, ал құн — өндіруші еңбегінің шығынын білдіреді.

Айырбас құны

Айырбас құны — тауарлардың бір-біріне айырбасталуы кезіндегі салыстырмалы өрнектелуі немесе сатып алушылық құны. Құн тек айырбас барысында айқындалып, дәл осы кезде айырбас құны формасында әрекет етеді.

Айырбас дамуы және құн формаларының эволюциясы

  1. 1) Қарапайым (кездейсоқ) форма

    Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде бір тауардың екіншісіне тікелей айырбасталуы түрінде қалыптасты: 1 қой = 1 қап бидай Бұл жағдайда бір тауар өз құнын басқа тауар арқылы өрнектейді.

  2. 2) Толық (жайылыңқы) форма

    Егіншілер мен малшылар арасындағы алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде айырбас ауқымы кеңейіп, көптеген тауарлар арасынан өтімді бір немесе бірнеше тауар (тұз, мал, астық) бөлініп шығады. Енді әртүрлі тауарлардың құны осы балама тауарлар арқылы өрнектеле бастайды.

  3. 3) Құнның жалпы формасы

    Тауарлық әлемнен жалпы балама ретінде бір тауар ерекше бөлініп, барлық басқа тауарлар соған теңестіріледі. Осы арқылы олардың құны өзара салыстырылады:

    10 кг темір = 10 унция алтын
    1 қой = 10 унция алтын
    1 қап астық = 10 унция алтын
    10 унция алтын = басқа тауарларға балама

  4. 4) Құнның ақшалай формасы

    Жалпы балама рөлі бір ғана тауарға тұрақты түрде бекіген кезде ақша пайда болады. Тарихи тұрғыда бұл рөлді алтын мен күміс атқарды: олардың біртектілігі, бөлінгіштігі, қасиеттерін ұзақ сақтауы, жоғары құндылығы сияқты табиғи ерекшеліктері осы таңдауды күшейтті.

    Алтын ақшаның құны алтын өндіру саласындағы еңбек шығындарымен анықталады, яғни кез келген басқа тауар секілді жұмыс уақытына тәуелді. Осылайша, тауарды ақшаға айырбастау мәні жағынан баламалар айырбасы ретінде көрінеді.

Әртүрлі аймақтардағы ақша эквиваленттері

Тарихта жалпы балама ретінде әр аймақта әртүрлі тауарлар қолданылған: солтүстікте — бағалы аң терілері, оңтүстіктегі мал шаруашылығымен айналысқан халықтарда — мал, егіншілік аймақтарда — астық, ал қалаларда — металдар (темір, қорғасын, сондай-ақ бағалы металдар). Жалпы балама рөлі тауарлардың көпшілігі ығыстырылып, бір тауарға тұрақты түрде шоғырланған кезде ғана ақша ретінде орныға алады.

Ақшаның мәні: үш негізгі қасиет

  • Жалпы тікелей айырбасталу қасиеті: ақша тауарлар мен қызметтер үшін төлем құралы ретінде барлық жерде және әрқашан қабылдануы тиіс.

  • Айырбас құнын бейнелеуі: ақша арқылы тауар бағасы анықталады, айырбас жүзеге асады және әртүрлі тұтыну құны бар тауарлар сандық тұрғыдан салыстырылады.

  • Жалпы жұмыс уақытының көрінісі: тауарларда жинақталған қоғамдық еңбек шығындары ақшамен өлшеніп, құнның ортақ өлшеміне айналады.