Қазақша рефераттар

НЕСИЕ ЗАҢДАРЫ

Кіріспе

Несие — нарықтық экономиканың тірегі әрі экономикалық дамудың ажырамас элементі. Оны шаруашылық субъектілері ғана емес, мемлекет, үкімет және жеке азаматтар да кеңінен пайдаланады. Несиенің мәнін түсінудің өзегі — құнның қозғалысы: дәл осы қозғалыс несиенің экономикалық табиғатын сипаттайды.

Несиелік қатынастың экономикалық негізі

Несиелік қатынастардың пайда болуы көбіне капитал айналымымен және қаражаттың уақытша босауымен байланысты.

Несиені ақшамен теңестіруге болмайды

Қазіргі шаруашылықта қарыз көбіне ақшалай берілгенімен, ақша мен несие әртүрлі ұғымдар және әртүрлі қатынастарды білдіреді.

Несие мен қаржы: қозғалыс бағыты бойынша айырмашылық

Кейде несие мен қаржы категорияларын тең көретін пікірлер кездеседі. Алайда олардың айырмасы айқын:

  • Несие — қаражаттың екіжақты қозғалысы: уақытша беріледі және белгілі мерзімнен кейін қайтарылады, әдетте пайыз төлеу шартымен.
  • Қаржы — қаражаттың біржақты қозғалысы: дотация, субвенция, субсидия түрінде беріліп, көбіне қайтарымсыз сипатқа ие.

Нақты анықтама: несие — бұл пайыз төлеу және қайтару шартында уақытша пайдалануға (қарызға) берілетін ссудалық капиталдың қозғалысы.

Несие мен ссуда: ұғымдық шекара

Несие мен ссуда өзара байланысты болғанымен, бір ұғым емес:

Несие

Банктің қаражатын құрайтын көздерден бастап, несиелік қатынастарды ұйымдастырудың әртүрлі формаларын және олардың жұмсалу бағыттарын қамтитын кең ұғым.

Ссуда

Ссудалық шот ашуға байланысты қалыптасатын несиелік қатынастарды ұйымдастырудың бір ғана формасы.

Несиелік қатынастың тараптары және объектісі

Несиелік қатынас кемінде екі тараптың өзара міндеттемесіне негізделеді және берілетін құнмен толықтырылады.

Қарыз беруші

несиелік қатынастың бір жағы

Қарыз беруші — уақытша пайдалануға қарыз беретін субъект. Қарыз берушілерге банктер, банктік емес мекемелер, мемлекет, шаруашылық субъектілері және халық жатады.

Қарыз алушы

несиелік қатынастың екінші жағы

Қарыз алушы — несиені алушы және оны қайтаруға міндетті тұлға. Ол қосымша қаражатқа уақытша мұқтаж болғандықтан несие қатынасына түседі.

Борышқор және қарыз алушы: айырмашылық

«Борышқор» мен «қарыз алушы» сөздері жақын болғанымен, мағынасы бірдей емес. Мысалы, кәсіпорын немесе азамат коммуналдық қызметтерге, салықтарға байланысты төлемді кешіктіре алады, бірақ бұл жағдайда несиелік қатынас міндетті түрде туындамайды. Борыш ұғымы экономикалық қатынаспен қатар, әлеуметтік-адамгершілік өлшемдерді де қамтитын кең түсінік.

Беру объектісі

Несиенің құрылымындағы маңызды элемент — берілетін объект. Ол қарызға берілген құнның ерекше бөлігі, яғни қарызға берілген құнның өзі.

Несиенің тарихи сипаты және шығу тегі

Несие ақша сияқты тарихи-экономикалық категория болып табылады. «Кредит» сөзі латынның creditum (қарыз) және credo (сенемін) ұғымдарымен байланысты. Экономикалық категория ретінде несие әртүрлі қоғамдық-экономикалық формацияларда қызмет етіп, тауар өндірісі пайда болған кезеңнен бастап қарапайым түрлерінде де көрініс берген.

Алғашқы формалары

Алғашқы несие көбіне қоғамның дәулетті топтарынан мүлкі аз шаруалар мен кәсіпкерлерге тұтыну мұқтаждығын өтеу және қарыздарды жабу үшін табиғи түрде ұсынылды. Тауар-ақша қатынастары дамыған сайын несие ақшалай формаға көшті.

Несиенің пайда болу жағдайы: уақытша бос құн

Несиенің пайда болуы шаруашылық жүргізудің ерекше жағдайымен байланысты: бір субъектінің қаражатында уақытша босаған құн қалыптасады, бірақ ол белгілі бір мезетте жаңа ұдайы өндіріс цикліне бірден қатыса алмайды. Осындай кезде бұл құн қосымша қаражатқа уақытша мұқтаж басқа субъектіге беріліп, ұдайы өндіріс процесі шеңберінде қызметін жалғастырады.

Айырбас пен сенім: несиелік қатынастың әлеуметтік-экономикалық негізі

Несиелік қатынастардың қалыптасуын меншік иелерінің өзара экономикалық байланысқа түсуге дайындығымен де түсіндіруге болады. Тауарларды қолдан-қолға өткізу, тауар айырбастау және қызмет көрсетудің кеңеюі — несиелік қатынастардың пайда болуы мен дамуына ықпал ететін факторлар.

Материалдық негіз

Несиелік қатынастардың нақты экономикалық негізі — қаражат айналымы мен ауыспалы айналым. Басқаша айтқанда, несиелік қатынастың материалдық негізі құн қозғалысы болып саналады.

Несие не үшін алынады?

Қарыз алушы несиені «кедей болғаны үшін» алмайды. Ол көбіне өз меншікті қорларының ауыспалы айналымы мен капитал айналымының объективті қажеттілігін толық өтей алмайтындықтан, яғни қызметін ілгерілету үшін уақытша қосымша қаражат қажет болғандықтан алады.

Несиенің экономикалық рөлі

Несие объективті қажеттіліктен туындайды және қоғамдық өндіріс процесінде маңызды рөл атқарады. Ол ақшалай капиталдың қарыз капиталына трансформациясын қамтамасыз етіп, несие берушілер мен қарыз алушылар арасындағы қатынасты білдіреді.

Несиенің көмегімен мемлекеттің, халықтың, ұйымдардың және кәсіпорындардың табыстары мен бос (еркін) ақшалай қаражаттары жинақталып, уақытша пайдаланудың төлемі негізінде несие капиталына айналады.

Бұл мәтін курстық жұмыстың кіріспе бөлімі ретінде рәсімделген мазмұнға негізделіп, тілдік және стилистикалық тұрғыдан редакцияланды.