Қазақша рефераттар

Ұлттық нарықтағы құрылымдық атқарымдық сақтандыру қызметтері әлеуметтік

Марк Твеннен «бақытсыздықты болжайтын балгерлерден қорқасыз ба?» деп сұрағанда, жазушы өзіне сенімді екенін, өмірі сақтандырылғанын және сақтандыру компаниялары «маған… өлуге жол бермейді» деп жауап береді. Бұл, әрине, ұлы адамның әзілі. Алайда шындығында, қаржы нарығында заңды және жеке тұлғалардың мүліктік мүдделерін қорғауға бағытталған азаматтық-құқықтық қатынастар жүйесіне — өмір мен денсаулыққа, жинақтарға, тәуекелдердің салдарын жұмсартуға — жай ғана емес, стратегиялық рөл беріледі.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ақша-қаржы кеңістігінің осы маңызды сегментін реформалау табиғи үдеріс болды. Ұлттық сақтандыру жүйесінің қалыптасуы мен дамуын талдау оның негізгі кезеңдерін айқындауға мүмкіндік береді.

Нарық жағдайындағы тәуекел және сақтандырудың стратегиялық мәні

Нарықтық экономикада әлеуметтік-экономикалық дамуға тәуекелдердің көптігі мен сан алуандығы тән. Соның салдарынан ықтимал шығын көлемі де артады. Сондықтан жағымсыз оқиғалардың әсерін ұлттық экономиканың әртүрлі деңгейлерінде тәуекелдерді реттей отырып басқару арқылы барынша азайту қажеттілігі туындайды.

Дегенмен мемлекеттік сақтандырудың рөлі көбіне әлеуметтік және қоғамдық тәуекелдерді реттеу, сақтандыру қатынастарының тәртібін, түрлерін және шарттарын құқықтық негізде белгілеумен шектеледі. Сол себепті тәуекелдерді басқару — ең алдымен шаруашылық жүргізуші субъектілердің күн тәртібіндегі міндет. Мұндай жағдайда кәсіби сақтандырушылар арқылы сақтандырудың маңызы арта түседі.

Қазақстандағы сақтандыру нарығының қалыптасу кезеңдері

Ережелердің жетіспеуі және компаниялардың күрт өсуі

Нарықтық реформалардың бастапқы кезеңдерінде сақтандыру үдерісін айқындайтын нақты ережелер болмады. Бұл сақтандыру тәжірибесі жоқ көптеген компаниялардың пайда болуына әкелді. Көпшілігі сақтандыруды кәсіптің «көп түрінің бірі» ғана деп қабылдады.

1994–1998: компаниялар саны 22-ден 71-ге дейін өсті.

Нарықтың «табиғи» өзін-өзі реттеуі

Кейінгі бес жыл ішінде құлдырау байқалды. 2004 жылдың басында нарықта 34 компания ғана жұмыс істеді. Сөйтіп, әлеуетті сақтандырушылар мен клиенттер тарапынан сұраныс пен қызығушылық қалыптасқан кезде, сақтандыру қызметтері нарығы белгілі бір деңгейде өзін-өзі реттеді.

Құрылым мен қызмет түрлері елдегі әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне және құқықтық базаның сапасына тікелей тәуелді.

Құқықтық база және қатысушылар: анықтаманың олқылықтары

Сақтандыру қызметтері дамыған елдерде, әдетте, әрбір қатысушының функциясы мен жауапкершілігі айқын белгіленеді. Ал сақтандыру жүйесі әлсіздеу елдердің заңдарында көбіне нарықты құру қағидалары мен негізгі қатысушылардың жалпы сипаттамасы беріледі.

Бұл Қазақстанға да тән: «Сақтандыру қызметі туралы» заңда сақтандыру нарығының құрылымдық-функционалдық өзара байланыстары толық ашылып, бірыңғай анықтама берілмейді; көбіне сақтандыру қызметіне қатысы бар заңды және жеке тұлғалардың құрылымдалмаған тізімі ұсынылады.

2003 жылғы 10 шілдедегі заңға сәйкес нарық қатысушылары

  • сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары;
  • сақтандыру қоры;
  • сақтандыру агенті;
  • сақтанушы және сақтандырудан пайда алушы;
  • актуарий (сақтандыру жарнасын есептейтін маман);
  • уәкілетті аудиторлық ұйым (уәкілетті аудитор);
  • өзара сақтандыру қоғамы;
  • сақтандыруға байланысты кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын өзге де жеке және заңды тұлғалар.

Бұл институттардың өзара іс-қимыл нысандары сақтандыру нарығының қосалқы жүйелерінің ауқымын, мазмұнын және негізгі міндеттерін айқынырақ көрсетуі тиіс еді: мемлекеттік органдар мен ұйымдарды, сақтанушылар мен сақтандырушыларды, сондай-ақ инфрақұрылым объектілерін қамтитын толық құрылымдық карта қажет. Алайда мұндай жүйелендірілген бейне заңда жеткілікті деңгейде берілмеген.

Мемлекеттің рөлі: реттеу, қадағалау және кепілдік

Біздің пайымымызша, сақтандыру ісіндегі мемлекеттің қатысуы екі бағытта көрінуі тиіс: мемлекеттік сақтандыруды дамыту және сақтандыру бизнесін тиімді реттеу. 1993 жылғы қайта құру туралы заңда «ерекше мемлекеттік сақтандыру жоқ» екені атап өтіліп, сақтандыру барлық жағдайда кәсіби қызмет түрі ретінде қарастырылуы керек делінген. Алайда тәжірибе бұл шешімнің жеткіліксіз екенін көрсетті: 1995 жылғы 30 қазандағы (және кейінгі) «Сақтандыру туралы» заңда мемлекеттің сақтандыру қызметіндегі рөліне қатысты нормалар енгізілді.

Қадағалау және лицензиялау

Мемлекеттік сақтандыруды қадағалау органы құрылып, оның құқықтары мен міндеттері айқындалды, лицензиялау тәртібі нақтыланды. Бұл ішкі нарықты бақылау арқылы өркениетті реттеу тетіктерін қалыптастыруға жол ашты.

Қазыналық және экономикалық міндеттер

Мемлекет сақтандыру үдерісінің жалпы тәртібін құқықтық нормалар арқылы реттей отырып, жанама түрде араласады: бюджетке, қорлар мен резервтерге аударымдарды белгілейді, сақтандыру саясатын жүргізеді және нормативтік-әдістемелік базаны қамтамасыз етеді.

Кепілдік функциясы

Міндетті сақтандырудың әлеуметтік мәні жоғары түрлері бойынша сақтанушылардың мүдделерін қорғауды күшейту үшін сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қорының болуы маңызды. Кепілдік төлемдер, әдетте, сақтандыру ұйымы таратылған жағдайда іске қосылады.

Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру және жеке сақтандыру

Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру

Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру міндетті сипатта болып, халықтың әлеуметтік қорғанысын күшейтуге бағытталады. Әлеуметтік қамтамасыз ету, әсіресе еңбекпен қамтылмаған немесе еңбекке жарамсыздық деңгейі жоғары топтарға қатысты, адамның еңбек үлесіне емес, мұқтаждық пен еңбекке жарамсыздық дәрежесіне қарай айқындалуы мүмкін.

Төлемдерді қаржыландыру қоғамның еңбекке жарамды мүшелері мен жұмыс берушілердің сақтандыру жарналары есебінен жиналатын қаражатқа негізделуі тиіс. Әлеуметтік қорғанысты арттыру мақсатында міндетті сақтандыру тізбесіне әлеуметтік және медициналық сақтандыруды енгізу ұсынылады; жарналар әлеуметтік салық құрамындағы түсімдер есебінен жүзеге асуы ықтимал.

Жеке сақтандыру

Жеке сақтандырудың мемлекеттік әлеуметтік сақтандырудан айырмашылығы — жеке адамның өз жарналары есебінен қор жинап, материалдық жағдайын жақсартуға бағытталуы және ерікті сипатта болуы.

Сақтанушы тәуекел түрін де, сақтандыру компаниясын да еркін таңдайды. Бұл тәсіл жеке жоспарлау мен қаржылық тәртіпті күшейтеді.

Міндетті әлеуметтік сақтандырудың негізгі міндеттері

  • Қорғау: жүйеге енгізілген адамдарды сақтандыру арқылы қорғауды күшейту.
  • Кепілдік: әлеуметтік мәні бар тәуекелдер бойынша тұрақты төлемді қамтамасыз ету.
  • Қаржыландыру: жарналарды жинау және қор қалыптастыру арқылы әлеуметтік қызметтерді қаржыландыруға ресурстарды шоғырландыру.
  • Инвестиция: уақытша бос қаражатты қаржы құралдарына орналастырып, қорды ұлғайту.
  • Реттеу: тәуекелдерді бөлу және салдарын теңгерімдеу қажеттілігінен туындайтын басқарушылық міндеттерді орындау.

Нарықтың ағымдағы ахуалы: өсу, бәсеке және шектеулер

Бүгінде Қазақстандағы сақтандыру компанияларының дамуы шетелдік сақтандыру компанияларымен толыққанды бәсекелестік деңгейінде деп айту қиын. Дегенмен салыстырмалы түрде шағын сақтандыру нарығы, жалпы алғанда, шетелдік қатысушылардың келуіне белгілі бір сыйымдылыққа ие.

Өнеркәсіп өндірісі көлемінің қысқаруы және ЖІӨ-нің төмендеуі сақтандыру нарығының дамуына әсер етті. Сақтандыру төлемдерінің өсу қарқыны 1992 жылдан бастап байқалды: 1996 жылы — 130%, 1997 жылы — 129%. Алайда инфляция қарқынымен салыстырғанда, сақтандыру сыйақыларының нақты өсімі 1997 жылдан бастап айқынырақ көрінді (117%), өйткені сол жылы алғаш рет өсім қарқыны инфляция деңгейінен жоғары болды.

Нақты сыйақылар динамикасы

Нақты сақтандыру сыйақыларының көлемі 93% деңгейінде қалып, 1995 жылмен салыстырғанда 7% төмендеді.

ЖІӨ-дегі үлес

Соңғы жылдары ЖІӨ-дегі сақтандыру сыйақыларының салыстырмалы үлесі шамамен 1% болып, айтарлықтай өзгеріссіз қалды.

1997 жылғы төмендеу

1997 жылы сақтандыру төлемдері азайды. Бұл, негізінен, өзін сақтандыру, жауапкершілікті сақтандыру және мемлекеттік емес міндетті сақтандыру түрлерімен байланысты болды.

Нарық инфрақұрылымы: кәсіби қауымдастықтың орны

Қазіргі кезде Қазақстанның сақтандыру нарығы қатысушыларының қауымдастығы құрылған. Қауымдастықтың негізгі міндеттері — сақтандыру нарығын дамытудың қолайлы жағдайларын жасау және халықтың сақтандыру мәдениетінің деңгейін арттыру. Бұл бағыт, әсіресе, сенім, ашықтық және ұзақмерзімді қаржылық тәртіп қалыптастыру тұрғысынан маңызды.