Тұрғындардың отбасылық құрылымы
Қоғамның әлеуметтік құрылымында әлеуметтік-демографиялық өлшемдер ерекше орын алады. Оған тұрғындардың мынадай құрылымдары жатады: жыныс-жастық, отбасылық және генетикалық. Бұл құрылымдар белгілі бір аумақта тұрғындардың қалыптасуы мен ұдайы өсу үрдісінің нәтижесі әрі шарты болып саналады.
Әлеуметтік-демографиялық құрылым (туу, өлу, некелесу, ажырасу, қала мен ауыл арасындағы көші-қон алмасуы) сияқты құбылыстардың статистикалық параметрлері арқылы айқындалады. Әр құрылым тұрғындар құрамын мына белгілер бойынша сипаттайды:
- жынысы
- жасы
- отбасы жағдайы
- туған жері
- белгілі бір жерде тұру ұзақтығы
Тұрғындардың құрамын және оның өзгеру заңдылықтарын зерттеудің маңызы өте зор. Бұл, ең алдымен, қоғамның келешегін болжау, экономикалық-әлеуметтік жоспар құру және салмақты саясат жүргізу үшін қажет. Тұрғындардың даму келешегін алдын ала көре білу, яғни демографиялық болжам жасау — ғылым алдындағы маңызды міндеттердің бірі.
Неге демографиялық білім маңызды?
Демографиялық үрдістердің заңдылықтары мен деректерін білу сындарлы демографиялық саясат жүргізуге көмектеседі. Мысалы:
- көп балалы отбасыларды қолдау тетіктерін әзірлеу;
- денсаулық сақтау шараларын күшейту;
- тұрғын үй салуды жоспарлау;
- азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселелерін жүйелі шешу.
Жыныс-жастық құрылым
Тұрғындардың жыныс-жастық құрылымы екі өлшемнің бірлігін білдіреді: біріншісі — белгілі бір аумақта (ел, аудан) немесе ұжымда (әсіресе еңбек ұжымында) ерлер мен әйелдердің арақатынасы; екіншісі — әртүрлі жас топтарының арақатынасы.
Бұл айырмашылықтар биологиялық негізге сүйенгенімен, тұрғындардың жасы мен жынысы бойынша қалыптасуы әлеуметтік дамумен де тығыз байланысты. Әлеуметтік жағдайлар мен себептерге қарай кей елдерде әйелдердің үлесі басым болуы мүмкін. Сонымен қатар әр кезеңде және әр мемлекетте бұл арақатынас өзгеріп отырады.
Жыныс-жастық құрылымды бір белгі бойынша (жынысы немесе жасы), не екі белгі бойынша қатар талдауға болады. Талдауда жиі қолданылатын жіктеу — тұрғындарды үш негізгі топқа бөлу:
0–14 жас
Балалар
Болашақ еңбек ресурсының негізі.
15–49 жас
Жас және орта жастағылар
Еңбек әлеуеті мен репродуктивті жас негізгі шоғырланған топ.
50+ жас
Ересектер
Тәжірибе қоры мол, әлеуметтік қолдау қажеттілігі артуы мүмкін.
Осы топтардың арақатынасы тұрғындардың жыныс-жастық құрылымының түрін сипаттайды. Құрылым неғұрлым прогрессивті болса, соғұрлым даму мүмкіндігі жоғары, ал еңбек әлеуетінің өсуі тұрақтырақ болады. Халық санының өсімі мен құрылымның прогрессивті өзгерісі елдің әлеуметтік дамуының, еңбек және демографиялық әлеуетінің маңызды көрсеткіші саналады.
Отбасылық құрылым және неке
Тұрғындардың отбасылық құрылымы отбасының саны, көлемі, құрамы және мүшелерінің өзара қатынастары арқылы сипатталады. Бұл өлшемдер ұдайы өндірісті, көші-қонды, өмір деңгейі мен тұрмыс сапасын, жастардың әлеуметтенуін, ересектердің зейнетке өтуін, сондай-ақ тұрғындардың әлеуметтік, этникалық және ұлттық құрылымын зерттеуде кеңінен қолданылады.
Отбасы ұғымы
Отбасылық құрылымды талдауда отбасы — неке, туыстық, ата-ана мен бала қатынастарынан туындайтын құқықтар мен міндеттер арқылы байланысқан адамдар тобы ретінде қарастырылады. Отбасы — қоғамның тірегі, оның алғашқы ұяшығы.
Толық отбасы
Ата-анасы және балалары бар отбасы.
Толық емес отбасы
Ата-анасының біреуі ғана бар отбасы.
Күрделі отбасы
Ата-ана мен балаларға қоса өзге туысқандар бірге тұратын отбасы.
Отбасылық құрылым неке жағдайымен тығыз байланысты. Неке — отбасы құруды көздейтін ер мен әйелдің тең одағы. Некеге тұрған ерлі-зайыптылар бір-бірінің алдында белгілі құқықтарға ие болып, міндеттер атқарады. Неке міндетті түрде тіркелуі тиіс: заңды салдар тек тіркелген некеде ғана танылады.
Отбасының негізгі түрлері
Кіндік отбасы
Ата-аналар мен олардың балаларынан тұрады. Екі нұсқасы бар: балалы және баласыз (тек ерлі-зайыптылар).
Кеңейтілген отбасы
Ерлі-зайыптылар мен балаларға қоса ата-әже және/немесе өзге туысқандардың бірге өмір сүруін қамтиды.
Неке формалары
Моногамды
Бір ер мен бір әйелдің некелік одағы. Ең кең таралған форма.
Полигамды
Екі немесе одан да көп әйел алушылық. Кейбір мәдениеттерде және кейбір ислам елдерінде рұқсат етіледі, алайда дамыған елдердің басым бөлігінде қолдау таппайды.
Отбасының атқаратын функциялары
- бала өсіріп, тәрбиелеу арқылы ұрпақ жалғастығын қамтамасыз ету;
- баланы әлеуметтенуге, яғни қоғамда өмір сүруге дайындау;
- отбасы мүшелерін баспанамен, киім-кешекпен, тамақпен және тұрмысқа қажетті материалдық құндылықтармен қамтамасыз ету.
Генетикалық құрылым және көші-қон
Генетикалық құрылым — тұрғындардың берілген мекенде туғандары мен басқа аумақтан көшіп келгендерінің арақатынасын көрсетеді. Көшіп келгендер өз ішінде қоныстану уақытына қарай топтарға бөлінеді.
Бұл құрылым түрі әлеуметтік-демографиялық дамуда көші-қон елеулі рөл атқаратын елдер мен аймақтар үшін аса маңызды сипаттама болып табылады.
Жастар: социологиялық зерттеудің объектісі
Жастар социологиялық зерттеулерде 16 мен 30 жас аралығындағы ірі қоғамдық топ ретінде қарастырылады. Жастар әлеуметтануы жастардың қоғамның әлеуметтік құрылымындағы орны мен рөлін, көріну формаларын, сондай-ақ жастар ортасында әлеуметтік заңдылықтардың іске асу механизмдерін зерттейді.
Жастарға қатысты өзекті әлеуметтік мәселелер
- қоғамның әлеуметтік-таптық құрылымындағы жастардың орны;
- жас шеңберінің критерийлерін айқындау;
- жастардың сұраныстары мен қызығушылықтарын зерттеу;
- әлеуметтену үрдісінің ерекшеліктерін талдау;
- әлеуметтік-прогрессивті бағдарлары және ұжымға бейімделуі;
- жастар ұйымдарының қызмет ету ерекшеліктері.