Оңтүстік Африка сарқырамалары
Африка сарқырамалары: қысқаша сипаттама
Африка құрлығы өзендерге бай, ал көптеген өзендер бедердің күрделілігіне байланысты шоңғалдар мен сарқырамалар жасайды. Бұл мәтінде Оңтүстік, Батыс және Солтүстік Африкадағы белгілі сарқырамалар мен өзен жүйелері туралы жинақталған мәлімет берілген.
Оңтүстік Африка сарқырамалары
Ауграбис сарқырамасы (Оранжевая өзені)
Оңтүстік Африкадағы Оранжевая өзенінің бір саласы шамамен 146 метрлік платодан төмен құлап, Ауграбис сарқырамасын қалыптастырады. Су аса күшті ағынмен төмен түсіп, жолындағы гранит қабаттарын мүжіп шайып өтеді. Гранит табиғаттағы ең қатты жыныстардың бірі саналса да, сарқыраманың энергиясы эрозиялық әсерін айқын көрсетеді.
Атаудың мәні: «Ауграбис» сөзі жергілікті готтентот тілінен аударғанда «өте шулы жер» дегенді білдіреді.
Құрғақ кезеңде Оранжевая өзені тайыздап, ағысы бәсеңдейді. Ал көктемгі жаңбырлы маусымда су көлемі күрт артып, сарқырама өз атауын толық ақтайтындай гүрілдеп ағады. Ауграбис сарқырамасын алғаш рет 1824 жылы Кейптауннан шыққан саудагер Томсен сипаттаған.
Сарқырама шөлейт, қолжетімі қиын аумақта орналасқандықтан, оны көп адам көре бермейді. Жаңбырлы маусымда кей кездері табиғи нысанды алыстан, әуеден ғана бақылауға мүмкіндік болады.
Лофой сарқырамасы
Лофой сарқырамасы Заир аумағында орналасқан және маусымдық өзгерістерге тәуелді. Биіктігі шамамен 335 метр.
Тугела сарқырамасы
Африкадағы ең биік сарқырамалардың бірі — Оңтүстік Африкадағы Тугела. Оның биіктігі шамамен 945 метр. Бұл көрсеткіш орташа есеп ретінде берілгенімен, Тугела әлемдегі ең биік сарқырамалардың алдыңғы қатарында аталады.
Малецуньян және Лесото сарқырамалары
Лесото аумағындағы кейбір сарқырамалар қыста суытып, мұз қатып қалуымен ерекшеленеді. Бұл құбылыс аймақтың биіктік белдеулеріне және температура режиміне байланысты.
Виктория – Ніл және Оуэн сарқырамасы
Виктория көлінен ағып шығатын өзен Виктория – Ніл деп аталады. Жоғары ағысында жағалауы тасты болып келеді, ал көл маңындағы қатты жыныстарда шоңғалдар мен сарқырамалар түзіледі. Кейінірек Оуэн сарқырамасы маңында плотина және Ніл алабындағы алғашқы су электр станциясы салынуына байланысты сарқырама мен төменгі бөліктегі тасты босағалар су астында қалған.
Виктория – Ніл өзені Кьога көліне құяды. Кьога көлінен төменде өзен бағытын өзгертіп, батысқа қарай бұрылып, Мобуту Сесе-Секо көліне бағыт алады. Осы аралықта тасты жағалаулар бойында ірі сарқырамалардың бірі — Мерчисон орналасқан.
Батыс Африка сарқырамалары
Тагбаладугу сарқырамасы (Жоғарғы Вольт)
Тагбаладугу сарқырамасы Жоғарғы Вольт өзенінде орналасқан және сарқырамалар жүйесі ретінде қарастырылады. Негізінен үш бөлек сарқырамадан тұрады, көркем табиғи келбетімен ерекшеленеді.
Стэнли сарқырамасы (Конго, Луалаба)
Стэнли сарқырамасы Конгодағы Луалаба өзенінде, Убунду мен Кисангани қалаларының аралығында орналасқан. Ол жеті шоңғалдан тұрады, жалпы ұзындығы шамамен 150 км, биіктігі 60 м шамасында. Сарқырама тұңғыш зерттеушілердің бірі Генри Стэнлидің құрметіне аталған.
Танногу сарқырамасы (Бенин)
Бениндегі Танногу сарқырамасы табиғи сұлулығымен және көрікті ландшафтымен танымал.
Тинкисо сарқырамасы (Гвинея)
Гвинеядағы Тинкисо өзені эрозияға ұшыраған жыныстар бойымен ағып, Тинкисо сарқырамасын түзеді. Бұл аймақтағы сарқырамалардың қалыптасуында жыныс құрамының әркелкілігі маңызды рөл атқарады.
Солтүстік Африка және Ніл алабы
Собат өзені және Ақ Ніл
Собат өзені Эфиопия таулы қыратынан бастау алады және әсіресе маусым–қыркүйек айларындағы жауын-шашын кезінде мол су жинайды. Таудан ағатын тасқын су лайды көп әкелетіндіктен, өзен суы ақшыл-сарғыш реңге енеді. Тасыған мезгілде Собат Нілге құйылып, оның түсін өзгертіп жібереді — «Ақ Ніл» атауының мәні осында.
Жылдың өзге мезгілдерінде Ніл суы көбіне жасыл-сұрғылт болады. Собат құйылысынан төменіректе Ақ Нілдің тұрақты салалары аз, сондықтан өзен тар аңғармен ағып, жер бедерінің көлбеуі төмен болғандықтан ағысы баяулайды.
Өзен жағалауларында саванналар созылып жатады: жайрандар, түйеқұстар, кейде бегемоттар мен жыртқыш аңдар кездеседі, пілдер де жиі ұшырасады. Хартум қаласы маңында Ақ Ніл Көк Нілмен қосылып, Нілдің негізгі арнасын құрайды.
Көк Ніл және Кіші Ніл сарқырамасы
Көк Ніл Эфиопия таулы қыратынан, теңіз деңгейінен шамамен 2700 метр биіктіктен басталады. Оның бастауы ретінде Кіші Ніл өзені аталады: ол құздардан құлап, асау ағынмен Тана көліне құяды. Көлдің оңтүстігіндегі шағын шығанақтан өзен қайта шығып, Тана көлінен шамамен 20 км жерде 45 метрлік сарқырама жасайды. Осы сарқырамадан кейін өзен Көк Ніл деп аталады.
Шамамен 500 км бойына Көк Ніл тереңдігі 900–1200 м болатын шатқал арқылы ағады. Жоғарыдан қарағанда өзен түбі жіп-жіңішке болып көрінеді; шатқал ішінде ауа салқын, таңертең ашық көк тұман жиі байқалады.
Замбези өзені және Виктория сарқырамасы
Замбези — Африкадағы ең ірі өзендердің бірі және Үнді мұхитына құятын өзендер ішіндегі аса маңыздыларының қатарында. Оның ұзындығы шамамен 2660 км, бассейнінің ауданы 1330 мың км². Жылдық орташа су шығыны өте жоғары — шамамен 19 000 м³/с: бұл Нигерден шамамен 1,5 есе көп және Нілдің орташа шығынынан да айтарлықтай асып түседі.
Өзен бастауы Конго–Замбези суайрық үстіртіндегі шамамен 1000 м биіктікте. Замбези өз жолында ойыстар мен үстірттерді кесіп өтіп, көптеген шоңғалдар мен сарқырамалар түзеді.
Өзен режимі алаптың әр бөлігіндегі климат айырмашылықтарына тәуелді: жоғарғы және төменгі ағыстар жауын-шашын мол аудандарда орналасса, орта ағысында құрғақшылық басым болып, булану күшейеді. Осы факторлар су деңгейінің маусымдық ауытқуын күрделендіреді.
Нигер өзенінің режимі (маусымдық тасқындар)
Нигер өзенінің төменгі ағысында жылына екі рет, ал орта және жоғарғы ағыстарында көбіне бір рет тасқын байқалады. Жоғарғы ағыстағы тасқын жазғы жауын-шашынға байланысты: маусымнан бастап қыркүйекке дейін су деңгейі біртіндеп көтеріледі. Өзен арнасынан асып, көптеген тармақтар мен уақытша құрғақ арналарды толтырады.
Орта ағыста климаттың құрғақтығына байланысты судың едәуір бөлігі булануға жұмсалады, сондықтан төменгі ағысқа жететін тасқын әлсіреген түрде қаңтар айында байқалуы мүмкін. Сонымен бірге төменгі ағыста жазғы жауын-шашынға байланысты тағы бір қосымша тасқын қалыптасады.