Педагогикалық қарым - қатынастың формасы
Қарым-қатынас феноменінің ғылымдағы орны
ХХ ғасырдың ортасында әлемнің әр түкпірінде қарым-қатынас мәселесіне арналған зерттеулер шамамен бір уақытта пайда болып, кең тарала бастады. Сол еңбектердің ішінде балалардың қарым-қатынас саласына қатысты зерттеулер ерекше орын алады.
Қарым-қатынас — адамдардың өзара әрекеттесуі мен өзара қатынас жасауының ерекше формасы.
С.И. Ожегов сөздігінде бұл ұғым өзара келісім, іскерлік және достық байланыс арқылы түсіндіріледі.
Әлеуметтанулық, психологиялық және педагогикалық зерттеулерде «қарым-қатынас» ұғымы көбіне «өзара әрекеттестік» және «байланыс» ұғымдарымен мағыналас қолданылады. Сонымен бірге, қарым-қатынас контексінде өзара әрекеттесуді тиімді жүзеге асырудың тәсілдері, дағдылары, құралдары, сондай-ақ адамның қабілеті мен қасиеттері жүйесі қарастырылады.
Қазіргі кезде қарым-қатынас мәселесін философия, психология, әлеуметтану, этика, психолингвистика сияқты ғылым салалары жан-жақты зерттейді. Мәселен, Л.П. Буева іс-әрекет пен қарым-қатынас өзара байланысты бола тұра, салыстырмалы түрде дербес деп тұжырымдайды; М.С. Каган қарым-қатынасты адамның іс-әрекетінің бір түрі әрі оның құрылымы мен атрибуттарына тән құбылыс ретінде қарастырады; ал М.В. Соковин адамның қарым-қатынасын коммуникативті іс-әрекет, қатынас, өзара түсіну және өзара әсер ету ретінде сипаттайды.
«Қарым-қатынас» ұғымының анықтамалық өзегі
Қарым-қатынас мәселесін психологиялық және педагогикалық тұрғыдан зерттеу әлемдік ғылымда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде ерекше өзектенді. Осы уақыттан бастап қарым-қатынасқа нақты анықтамалар беріліп, оны зерттеудің әртүрлі бағыттары қалыптасты.
Жұмыс анықтамасы
Көптеген анықтамалардың ішінде біз «қарым-қатынас» ұғымын «коммуникативті іс-әрекет» ұғымымен синоним деп қарастыратын позицияларға сүйенеміз (А.Н. Леонтьев, М.И. Лисина және т.б.). Осы негізде қарым-қатынас дегеніміз — екі (немесе одан да көп) адамның қатынастарын қалыптастырып, реттеуге, ортақ нәтижеге жетуге бағытталған, келісім мен бірлестікке негізделген өзара әрекеттер жүйесі.
Осы ұстанымға сәйкес зерттеулерде қарым-қатынастың мазмұндық жағына, іс-әрекет жүйесіндегі орнына, әр жастағы балалардың психикалық дамуымен байланысына, балалардың қарым-қатынас қажеттілігі мен мотивтерін айқындауға ерекше назар аударылады.
Іс-әрекет және қарым-қатынас: әдіснамалық негіздер
А.Н. Леонтьев кез келген іс-әрекет түрі қарым-қатынаспен қабаттасып жүретінін көрсетіп, іс-әрекетті қарым-қатынастың қажетті шарты ретінде қарастырады. А.Н. Леонтьевтің қарым-қатынасты іс-әрекеттің ерекше түрі ретінде талдау тұжырымдамасы, сондай-ақ Б.Г. Ананьев пен А.А. Бодалевтің коммуникативтік әрекет туралы ілімдері зерттеулердің маңызды әдіснамалық тірегіне айналды.
Оқу-тәрбие үдерісіндегі тиімділік өлшемі
Отандық ғалым С.М. Жақыпов оқу-тәрбие үдерісінің тиімділігін анықтайтын факторлардың бірі ретінде оқытушы мен оқушы арасындағы өзара әрекеттестікті атап, бірлескен диалогтық танымдық іс-әрекетті тиімділіктің критерийі деп көрсетеді. Бұл жерде өзара әрекеттестік пен қарым-қатынас мәселесі шешілген жағдайда танымдық іс-әрекетті қалыптастыру үдерісіне мақсатты түрде жетекшілік жасау мүмкіндігі дәлелденеді.
Б.Г. Ананьев пен А.А. Бодалев концепциялары қарым-қатынасты «субъект–субъект» жазықтығында қарастыруды негіздейді. Басқаша айтқанда, оқу-тәрбие үдерісінде ұйымдастырылатын қарым-қатынас тең позицияда жүргізілуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, қарым-қатынасты жетілдіру — баланы коммуникативті қарым-қатынастың субъектісі ретінде тану және дамыту.
Қарым-қатынастың құрылымы: үш қыры
Қарым-қатынас мәселесін талдауда оның құрылымдық компоненттерін айқындау зерттеудің негізгі тіректерінің бірі екені белгілі. Бұл мәселені В.В. Давыдов көтерген. Ал Г.М. Андреева мен П. Яноушек зерттеулерінде қарым-қатынас мақсатқа бағдарланған, индивидтердің бір-бірін қабылдауы мен түсінуі, бірлескен іс-әрекетті ұйымдастыруы және ақпарат алмасуы ретінде қарастырылады.
Коммуникативтілік
Ақпарат беру және алмасу үдерісі.
Интерактивтілік
Қарым-қатынасқа қатысушылардың өзара әрекеттестігі.
Перцептивтілік
Бірін-бірі қабылдау, түсіну және өзара түсіністікке келу.
Бұл жіктеу шартты: қарым-қатынас үдерісінде аталған үш қыр да қатар көрініс береді. Осы позицияға сүйене отырып, балалардың ересектермен және басқа балалармен қарым-қатынасын зерттеуде коммуникация, интеракция және перцепция ерекшеліктерін дамыту міндеті алға қойылады.
Қарым-қатынастың элементтері: пән, мотив, құрал, тәсіл, нәтиже
Әдебиеттерде қарым-қатынастың элементтері ретінде оның пәні, оны жүзеге асыру қажеттілігі, мотивтері, әрекеті мен міндеттері, құралдары және нәтижесі көрсетіледі. Зерттеулерде бұл элементтердің әрқайсысы жеке айқындалады.
Қарым-қатынастың пәні
Т.В. Драгунова бойынша, қарым-қатынастың пәні — қарым-қатынасқа субъект ретінде қатысатын басқа адам, яғни жұптас тұлға.
Қажетсіну мен мотивтер
Көптеген зерттеушілер адамдардың қарым-қатынасты жүзеге асыру қажеттілігін, басқа адамды танып-білуге ұмтылысын, ниет білдіру ерекшеліктерін сипаттаған. М.И. Лисина және әріптестері қарым-қатынас мотивін А.Н. Леонтьевтің «затталған қажеттілік» түсіндірмесіне сүйене отырып, танымдық, іскерлік және жеке бас мотивтері ретінде ашады, сондай-ақ баланың коммуникативтік мотивтерінің топтары мен генезисін көрсетеді.
Құралдар
Қарым-қатынас құралдарының сипаттамалары мен жүйелері әртүрлі еңбектерде талданады. М.И. Лисина ұсынған жіктеу — экспрессивті-мимикалық, заттық-әрекеттік және тілдік құралдар — балалармен жүргізілетін зерттеулер үшін ерекше маңызды.
Тәсіл
Қарым-қатынас құралдарын қолдана отырып, ортақ нәтижеге жету жолы «қарым-қатынас тәсілі» ретінде қарастырылады; ол қарым-қатынастың бірлігі деп танылады (М.И. Лисина және т.б.). Әдебиеттерде бұл ұғым «коммуникациялық біліктілік», әсер ету мен реттеу тәсілдері, ақпарат беру жолдары немесе жалпы нәтижені қамтамасыз ететін әдістер мен амалдар жиынтығы ретінде сипатталады. А.А. Бодалев әсер ету тәсілдерін интеллектуалдық, эмоционалдық және еріктік деп бөледі.
Нәтиже
М.И. Лисина бойынша, қарым-қатынастың жалпы нәтижесі — қарым-қатынастан туындайтын материалдық және рухани сипаттағы құрылым. Нақтылағанда, бұл өзара қатынас, таңдамалы бауырластық немесе қарым-қатынас субъектілерінің бір-бірі туралы бейнесі ретінде түсіндіріледі.
Тиімділіктің психологиялық механизмдері
Әдебиеттерге сүйене отырып, қарым-қатынас механизмдерін қарым-қатынастың тиімділігін анықтайтын әрі өзара түсіністікті сипаттайтын күрделі психологиялық құрылым деп түсінеміз. В.С. Агеев пен А.А. Бодалев топ ішіндегі және тұлғааралық қарым-қатынас механизмдерінің қатарына эмпатия, идентификация, децентрация, рефлексия, стереотипизация, каузалды атрибуция және «ореол» эффектісін енгізеді.
Даму логикасы
Қарым-қатынас компоненттері дамып, өзгерген сайын интегралды, тұтас құрылым қалыптасады. Ол коммуникативті іс-әрекеттің даму деңгейін көрсетеді. А.В. Запорожец пен М.И. Лисина бұл құрылымдарды «қарым-қатынас онтогенезінің сатылары» және «қарым-қатынас формалары» деп атайды. М.И. Бобнева да қарым-қатынас барысында адамның ішкі жан-дүниесі қалыптасатынын формаларды зерттеу арқылы дәлелдейді.
Қарым-қатынас стилі және педагогикалық қарым-қатынас
Қарым-қатынас туралы талдауларда «қарым-қатынас стилі» ұғымы да жиі қолданылады. Ол адамдардың байланыс орнату техникасы немесе өзара әрекеттесудегі позициясы ретінде түсіндіріледі. В.С. Мухина қарым-қатынас стилін әлеуметтік-психологиялық әсер етудің дара-типологиялық ерекшелігі деп анықтайды.
Классикалық жіктеу
- Авторитарлық стиль — бағынуды талап ету, күшпен орындату, жазалау тәсілдерін қолдану, баланың бастамасын басып тастау қаупі. Мұндай жағдайда қорқыныш, үрей, қызығушылық пен мотивтің төмендеуі сияқты салдарлар байқалуы мүмкін.
- Демократиялық стиль — педагог пен балалардың тең белсенді позициясын қамтамасыз етеді; сендіру мен иландыру тәсілдері қолданылады; мейірім мен достыққа негізделген қатынас баланың өзіне сенімін арттырып, адамгершілік құндылықтарын дамытуға мүмкіндік береді.
- Либералды-босаң стиль — талап пен жетекшіліктің әлсіздігі салдарынан баланың міндеттерді түсінбеуі, мінез-құлқын реттей алмауы, топқа бейімделудегі қиындықтар көрінуі ықтимал; бұл көбіне педагогтың кәсіби енжарлығымен түсіндіріледі.
Психологиялық-педагогикалық зерттеулерде педагог пен балалар арасындағы өзара ықпалдастықты сипаттайтын «педагогикалық қарым-қатынас» ұғымы маңызды орын алады. Ол педагог пен балалар арасындағы нақты психологиялық келісім ретінде қарастырылады және оның негізінде баланың мінез-құлқы, таным әлемі, адамгершілік ұстанымдары қалыптасады. Педагогикалық қарым-қатынастың формасы — «субъект–субъект» жүйесіндегі бірлескен әрекеттестік.
Стильдің ықпалы
Әр педагогтың тәжірибесінде әртүрлі стильдер кездескенімен, олардың бірі басым болады. Сонымен қатар педагогтың қарым-қатынас стилі балалардың эмоциялық қалпымен өзара байланысты екені де көрсетілген (А.А. Бодалев).
Балалардың қарым-қатынасын зерттеу әдістемелері және контекст
Балалардың қарым-қатынасын зерттеуге арналған әдістемелер көбіне байқау, әңгімелесу, сауалнама, вербалды тестер, сандық және сапалық бақылау, эксперттік бағалау тәсілдеріне сүйенеді. Балалардың жас ерекшелігі мен тәжірибесін ескере отырып, диагностикалық жұмыстардың табиғи жағдайда ұйымдастырылғаны тиімді. Бұл тұрғыда аудио, видео, жазба құралдарын қолдану зерттеудің сенімділігі мен дәлдігін арттырады (Л.А. Петровская).
Балалардың белсенділігі олардың қарым-қатынас жасауына және өзін-өзі тануына мүмкіндік береді. Дегенмен қарым-қатынастың барлық компоненттерін түгел қамтитын әдістерді бір зерттеу аясында толық қолдану уақыт шектеуіне байланысты әрдайым мүмкін бола бермейді.
Ұлттық-мәдени өлшемді ескеру
Әрбір бала белгілі бір әлеуметтік ортаның ықпалында болады және сол ортаның құндылықтарын тұлғалық тәжірибесіне сіңіреді. Сондықтан балалар қарым-қатынасы жергілікті әлеуметтік этикетпен, ритуалмен, құндылық ретінде орныққан мінез-құлық стандарттарымен айқындалып, өзіндік әлеуметтік «таңбаға» ие болуы мүмкін. Ұлттық өзіндік сананың қарқынды дамуына жағдай жасалып отырған қоғамда қарым-қатынас субъектілерін ұлттық ерекшеліктерінен бөліп алып, «ұлтсыз» түрде қарастыру құбылыстың сыртқы қабатын ғана талдаумен тең.
«Бала–бала» жүйесі: дамытушы кеңістік
Баланың басқа балалармен қарым-қатынас құруы арқылы өзін-өзі тану және бағалау мүмкіндіктері артады (И.И. Чеснокова, Т.В. Драгунова, Д.Б. Эльконин және т.б.). Мектеп жасына дейінгі кезеңдегі «бала–бала» жүйесі В.С. Мухина еңбектерінде кең сипатталып, оның баланың психикалық дамуына жағдай жасайтыны көрсетіледі.
Негізгі үш тұжырым
- 1. Балалардың өз тобы ішінде қарым-қатынас құруы ересектермен қарым-қатынастан өзгеше, дербес қатынас тәжірибесін қалыптастырады.
- 2. Кейбір іс-әрекет түрлері дәл осы «бала–бала» жүйесінде ғана игеріледі: балалар топ ішінде ересектер арасындағы қатынастарды бірлесіп қайта жаңғырта алады.
- 3. Балалар тобында мінез-құлық пен жүріс-тұрыс нормаларын, адамгершілік қасиеттерді тәжірибе жүзінде қолдануға және жаттықтыруға мүмкіндік туады.