Азаматтың тұрғылықты орны
Құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік: негізгі ұғымдар
Азаматтық құқық адамдар арасындағы мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейді. Бұл қатынастарға жеке азаматтармен қатар, заңда көзделген белгілерге ие ұжымдық құрылымдар да қатыса алады. Сондықтан құқықта «жеке тұлға» (ҚР азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ тұлғалар) және «заңды тұлға» ұғымдары қолданылады.
Құқықтық қатынастардың қатысушысы болу үшін тұлғада белгілі бір құқықтық қасиеттердің болуы қажет. Құқық теориясында бұл қасиеттер жиынтығы құқықсубъектілік ретінде қарастырылады. Азаматтық құқықта ол, ең алдымен, құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік арқылы ашылады.
Құқық қабілеттілік
Азаматтық құқықтарды иелену және міндеттерді өтеу қабілеттілігі. Азаматта туған кезден басталып, қайтыс болғанға дейін сақталады.
Әрекет қабілеттілік
Азаматтың өз әрекеттерімен құқықтарды иеленіп, оларды жүзеге асыруы және өзіне міндеттер жүктеп, оларды орындауы. Бұл қабілет жасқа және психикалық жетілу деңгейіне байланысты.
Құқық қабілеттілік: мазмұны, теңдігі және шектеу қағидаты
Құқық қабілеттіліктің мазмұны азаматтың иелене алатын құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы арқылы анықталады. Азаматтық заңнама барлық азаматтардың құқық қабілеттілігін тең деп таниды. Бұл әркімнің нақты құқықтарының көлемі бірдей дегенді білдірмейді; бірақ құқықтарды иеленуге мүмкіндік әр тұлға үшін тең болуы тиіс.
Шектеу қашан мүмкін?
Ешкімнің құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін заңда көзделген реттер мен тәртіптен тыс шектеуге болмайды. Заң талаптары сақталмаса, тиісті шектеуді белгілеген мемлекеттік немесе өзге органның құжаты жарамсыз деп танылуы мүмкін.
- Құқықтарды шектеу тек заңмен және белгіленген рәсіммен жүзеге асырылады.
- Жаза ретінде қолданылатын шектеулер (мысалы, бас бостандығынан айыру, кәсіпкерлік қызметпен айналысу құқығынан айыру) заңда рұқсат етілген шектеулерге жатады.
- Азамат өз еркімен өзінің құқық қабілеттілігін немесе оның элементтерін шектей алмайды.
Әрекет қабілеттілік: қашан және қалай пайда болады?
Азаматтық құқықпен реттелетін қатынастар адаммен туған сәттен бастап бірге жүреді. Дегенмен жаңа туған нәрестенің шарт жасасуы мүмкін емес. Соған қарамастан сәби белгілі бір құқықтарға ие бола алады (мысалы, өсиет бойынша мүлік алу, меншік иесі болу). Осы айырмашылықты құқықта құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілікті бөлу арқылы шешеді.
Заңдық анықтама
Әрекет қабілеттілік — азаматтың өз іс-әрекеттерімен азаматтық құқықтарды иелену және жүзеге асыру, сондай-ақ азаматтық міндеттерді мойнына алып, оларды орындау қабілеттілігі (ҚР АК 17-бап).
Толық әрекет қабілеттілік
Жалпы ереже бойынша 18 жасқа толғанда (кәмелетке толғанда) толық көлемде пайда болады.
Ерекше жағдай: егер заңда 18 жасқа толмай некеге тұруға рұқсат берілсе, азамат некеге тұрған сәттен бастап толық әрекет қабілеттілікке ие болады.
Жартылай әрекет қабілеттілік
14–18 жас аралығындағы тұлғаларға қатысты. Бұл кезең тұлғаның психикалық және интеллектуалдық тұрғыдан қалыптасуымен байланысты болғандықтан, заң белгілі бір мәмілелерді өз бетінше жасауға мүмкіндік береді.
Шектеулі әрекет қабілеттілік
Заңда көзделген жағдайларда және сот тәртібімен қолданылатын режим. Негізгі мақсат — тұлғаны «жазалау» емес, оның және отбасының мүліктік мүдделерін қорғау.
Кәмелетке толмағандардың мәмілелері
14 жасқа дейінгі тұлғалар
Жалпы ереже бойынша, 14 жасқа толмағандар әрекет қабілетсіз болып есептеледі. Олардың атынан мәмілелерді ата-аналары, асырап алушылары немесе қорғаншылары жасайды.
14–18 жас аралығы: рұқсат етілетін мәмілелер
- Ұсақ тұрмыстық мәмілелер (күнделікті қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған, сомасы мардымсыз мәмілелер).
- Өтеусіз негізде пайда табуға бағытталған, нотариалдық куәландыруды немесе мемлекеттік тіркеуді қажет етпейтін мәмілелер.
- Заңды өкіл берген немесе оның келісімімен белгілі мақсатқа не еркін иелік ету үшін берілген мүлікке қатысты мәмілелер.
Сот арқылы әрекет қабілеттілікті шектеу немесе әрекет қабілетсіз деп тану
Әрекет қабілетсіз деп тану
Психикалық дерт салдарынан өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмайтын және оларға басшылық жасай алмайтын азамат сотпен әрекет қабілетсіз деп танылады. Мұндай жағдайда ол ешқандай мәміле жасай алмайды, оның атынан барлық мәмілелерді қорғаншы жасайды (ҚР АК 26-бап).
Спирт ішімдіктері мен есірткі заттарын шамадан тыс тұтыну
Азаматтық құқықтың мақсаты тұлғаны алкоголизм немесе наркомания үшін емдеу не жазалау емес. Мемлекет мүліктік қатынастарға азамат өз іс-әрекеттерімен отбасын ауыр материалдық жағдайға душар еткенде ғана араласа алады. Осындай жағдайларда құқықтарды мүдделі тараптардың өтінішімен сот шешімі негізінде шектеуге жол беріледі.
Азаматты дараландыру: аты-жөні және тұрғылықты жері
Азаматтық қатынаста кіммен мәміле жасалып жатқанын нақты білмей, құқықтар мен міндеттердің дұрыс орындалуын қамтамасыз ету қиын. Сондықтан әр азаматты дараландырудың негізгі құралдары ретінде аты-жөні және тұрғылықты орны танылады.
Аты-жөні
Аты-жөні туған кезде беріледі және ереже бойынша фамилиядан, өз атынан және әкесінің атынан тұрады (егер заңда немесе ұлттық әдет-ғұрыпта өзгеше көзделмесе). Азамат азаматтық құқықтарын, әдетте, өз атымен жүзеге асыруы тиіс.
Заңда көзделген жағдайларда азамат псевдоним қолдануға немесе белгілі бір жағдайларда аты-жөнін жарияламауға да құқылы.
Тұрғылықты орны
Тұрғылықты орын — азаматтың тұрақты немесе көбінесе тұратын жері (ҚР АК 16-бап). Міндеттемелерді орындау, мұраны ашу және өзге де азаматтық-құқықтық әрекеттер көбіне азаматтың тұрғылықты орны бойынша жүргізіледі.
Аты-жөні сәйкес келетін адамдар жиі кездесуі мүмкін, ал мекенжайдың толық сәйкес келуі сирек. Сондықтан тұрғылықты орын азаматты нақтылауға көмектеседі. Егер азамат әр жерде тұрып жүрсе, тұрғылықты орын басым тұратын жері бойынша айқындалады.
Азаматтық хал актілері және мемлекеттік тіркеу
Құқықтар мен міндеттердің пайда болуына, өзгеруіне және тоқтатылуына ықпал ететін, сондай-ақ азаматтың құқықтық жағдайын сипаттайтын оқиғалар мен әрекеттер азаматтық хал актілері деп аталады.
Негізгі азаматтық хал актілері
- Туу
- Некені қию
- Некені бұзу
- Асырап алу
- Әкелікті анықтау
- Аты-жөнін өзгерту
- Қайтыс болу
Мысалы, некені қию ерлі-зайыптылардың ортақ бірлескен меншік құқығының пайда болуына әкелуі мүмкін, ал асырап алу — заңдық өкілдік қатынастарының және ата-ана мен бала арасындағы жеке әрі мүліктік құқықтар мен міндеттердің туындауына негіз болады.
Мемлекеттік тіркеу азаматтық хал актілерін тіркеу органымен (АХАЖ), ал ҚР аумағынан тыс тұратын азаматтарға қатысты — консулдық мекемелер арқылы жүргізіледі.
Хабар-ошарсыз кету және қайтыс болды деп жариялау
Хабар-ошарсыз кетті деп тану
Егер азаматтың тұрғылықты жерінде ол туралы мәлімет ұзақ уақыт болмай, іздестіру шаралары нәтиже бермесе және ол 1 жыл бойы табылмаса, сот оны хабар-ошарсыз кетті деп тануы мүмкін. Бір жылдық мерзім азамат туралы соңғы дерек алынған күннен бастап есептеледі.
Егер соңғы дерек алынған күнді нақты анықтау мүмкін болмаса, мерзім соңғы дерек алынған айдан кейінгі келесі айдың 1-күнінен бастап есептеледі; ай да белгісіз болса — келесі жылдың 1 қаңтарынан бастап есептеледі.
Қайтыс болды деп жариялау
Егер азамат кемінде 3 жыл бойы жоқ болса, ол сот тәртібімен қайтыс болды деп жариялануы мүмкін. Бұл үшін оны алдын ала хабар-ошарсыз кетті деп тану міндетті емес.
Жалпы ереже бойынша — 3 жыл. Егер адам өміріне қауіп төндіретін жағдайда жоғалса, 6 ай өткен соң қайтыс болды деп жариялау мәселесі қойылуы мүмкін. Әскери қимылдарға байланысты жоғалғандар соғыс аяқталғаннан кейін 2 жылдан соң қайтыс болды деп жариялануы ықтимал.
Қорытынды: екі қабілеттіліктің айырмасы не үшін қажет?
Құқық қабілеттілік адамның өмір бойына бірге жүретін құқықтық мүмкіндігін көрсетеді: ол туғаннан басталып, қайтыс болумен тоқтайды. Ал әрекет қабілеттілік адамның өз еркімен саналы түрде құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыруына байланысты болғандықтан, ол әдетте жасқа және психикалық жетілуге қарай кезең-кезеңімен қалыптасады.
Осы бөлініс азаматтық айналымға тұрақтылық беріп, бір жағынан саналы ерік білдіруге қабілетті тұлғалардың мәмілелерін қамтамасыз етсе, екінші жағынан толық қалыптаспаған немесе ерекше жағдайдағы азаматтардың құқықтарын құқықтық тетіктер арқылы қорғауға мүмкіндік береді.