Оңтүстік Американың климаты туралы қазақша реферат
Оңтүстік Американың географиялық орны және климатқа әсер ететін факторлар
Оңтүстік Америка экватордың екі жағында орналасқанымен, аумағының негізгі бөлігі оңтүстік жарты шарға жатады. Материктің ең кең бөлігі тропиктер аралығында жатыр, ал субтропиктік және қоңыржай ендіктерде оның енсіз әрі тілімденген шеті созылып кетеді. Осындай географиялық орны материктің басым бөлігінде күн радиациясының өте мол түсуіне жағдай жасайды.
Күн радиациясы: негізгі сандық көрсеткіштер
- Материктің көпшілік бөлігі жылына 120–150 ккал/см² жиынтық радиация қабылдайды.
- Қиыр оңтүстікте бұл шама 80 ккал/см²-ге дейін төмендейді.
- Қыс кезінде радиациялық баланс теріс мәнге тек материктің өте шағын оңтүстік бөлігінде ғана өтеді.
Мұхит ағыстарының рөлі
Материк климатына Атлант және Тынық мұхиттарының жағалауға жақын ағыстары ерекше ықпал етеді. Олар температуралық режимді ғана емес, жағалау аймақтарының ылғалдануын да айқындайды.
Атлант мұхиты: жылы ағыстар
Атланттағы Оңтүстік Пассат ағысының Гвиана және Бразилия тармақтары жағалау маңында қысқы оң температуралық аномалия қалыптастырады (шамамен +3°C). Бұл жылыту әсері жағалаудағы ауа массаларының ылғал сыйымдылығын арттырып, жауын-шашын үдерістеріне жанама әсер етеді.
Тынық мұхиты: Перу (Гумбольдт) салқын ағысы
Перу салқын ағысы Антарктидадан салқын су массаларын солтүстікке тасымалдайды да, экваторлық белдеуде температураны сол ендіктердің орташа мәнімен салыстырғанда шамамен 4°C-қа төмендетеді. Соның нәтижесінде жағалауда инверсия күшейіп, бұлттылық болғанымен, жауын-шашын азаяды.
Атмосфера циркуляциясы: пассаттар, муссондар және батыс тасымалы
Оңтүстік Американың көпшілік бөлігі үшін атмосфера циркуляциясының аса маңызды типі — екі жарты шардың пассаттық циркуляциясы. Атлант максимумдарының батыс шеттері арқылы біршама ылғалды тропиктік ауа материкке өтеді. Ол құрлық ішіне қарай жылжи отырып, Бразилия және Гвиана таулы қыраттарының шеткі беткейлерінде ылғалдың едәуір бөлігін түсіріп, кейін трансформацияға ұшырайды.
Негізгі заңдылықтар
Пассаттардың түйісуі
Экватордан оңтүстікке қарай материктің шығысында солтүстік және оңтүстік жарты шар пассаттары түйіседі.
Муссондық қайта құру
Батысқа қарай аудандарда жазда пассат тасқындарының жарты шарлар арасында ауысуы байқалып, муссон желдері қалыптасады.
Батыс жағалау ықпалы
Тынық мұхит максимумы мен пассаттық инверсия батыс жағалауда жауын-шашынды күрт шектейді.
Маусымдық айырмашылықтар: қаңтар және шілде
Қаңтардағы жағдай (оңтүстік жарты шар жазы)
Экватордан оңтүстікке жатқан бөлік көбірек қызады да, материк үстінде төмен қысым аймағы қалыптасады. Солтүстік Атлант максимумы оңтүстікке ығысып, оның оңтүстік шеті арқылы жететін ауа тасқыны солтүстік-шығыс пассат түрінде материктің солтүстігін қамтиды.
Бұл пассат Гвиана таулы қыратының шығыс беткейінде және Гвиана ойпатында жауын-шашынды көбейтеді, ал таулы қыраттың ішкі аудандары мен Ориноко ойпатында құрғақ жел ретінде байқалып, құрғақшылық кезеңін туындатады.
Экваторды кесіп өткеннен кейін ауа ағымы бағытын солтүстік пен солтүстік-батысқа ауыстырып, Бразилия таулы қыратының көп бөлігін және Гран-Чако жазығын ылғалдандырады. Сонымен қатар Оңтүстік Атлант антициклоны жағынан қызған материкке қарай муссон сипатындағы желдер соғып, Бразилия таулы қыратының оңтүстік-шығыс шеті мен Ла-Плата ойпатына жаңбыр әкеледі.
Батыс жағалаудың басым бөлігі шамамен 30° оңтүстік ендіктен экваторға дейін Тынық мұхит максимумы ықпалында болып, жауын-шашын өте аз түседі. Тек Гуаякиль шығанағынан солтүстікке қарай экваторлық ауа массалары әсер етіп, жауын көбірек жауады.
Қиыр оңтүстікте батыстан мұхиттық ылғалды ауа енеді: Тынық мұхит жағалауында, әсіресе Андтың батыс беткейлерінде жауын-шашын мол. Ал Андтың ық жағында орналасқан Патагонияда қоңыржай ендіктердің біршама құрғақ континенттік ауасы қалыптасады.
Шілдедегі жағдай (оңтүстік жарты шар қысы)
Материктің бүкіл солтүстік бөлігі ылғалды экваторлық ауаның (оңтүстік-батыс муссон арқылы) және Атлант жағынан келетін теңіздік тропиктік ауаның ықпалында болады.
Ал Бразилия таулы қыраты үстінде тропиктік максимумның солтүстікке ығысуына байланысты жоғары қысым орнап, ауа райы құрғақтанады. Тек таулы қыраттың оңтүстік-шығыс шеті Атланттан соғатын оңтүстік-шығыс пассаттың әсерінен салыстырмалы түрде ылғалдырақ болады.
Субтропиктік және қоңыржай белдеулерде батыс тасымалы басым, циклондар жаңбыр әкеледі. Патагония бұрынғыша салқын әрі біршама құрғақ ауаның қалыптасу орталығы болып қала береді. Бұл ауа кейде солтүстікке дейін еніп, Амазонка ойпатына жетіп, температураны төмендетеді.
Тынық мұхит жағалауының орталық бөлігінде салқын Перу ағысы үстінен соғатын желдер басым болып, жағалаудың өте құрғақ болуына әкеледі. Тек пассаттың оңтүстік-батыс муссонға ауысатын солтүстік бөлігінде ғана жауын-шашын көбірек түседі.
Оңтүстік Американың климат белдеулері
Экваторлық климат белдеуі
Экваторлық белдеу Амазонка ойпатының негізгі бөлігін (шығыс бөлігі мен қиыр оңтүстігінен басқа), Гвиана таулы қыраты мен Ориноко ойпатының жапсарлас аймақтарын қамтиды. Сондай-ақ экватордан солтүстіктегі Тынық мұхит жағалауы да осы белдеуге кіреді.
- Жыл бойы температура тұрақты жоғары: +24…+28°C.
- Жылдық жауын-шашын: 1500–2500 мм.
- Анд беткейлері мен Тынық мұхит жағалауында: 5000–7000 мм-ге дейін.
- Ылғалдану коэффициенті тұрақты жоғары: 100%-тен асады.
Бұл белдеуде жауын-шашынның едәуір бөлігі экваторлық ауа массаларындағы конвекциялық үдерістер есебінен қалыптасады, ал Андтың батыс беткейлерінде орографиялық көтерілу жаңбырды күшейтеді.
Субэкваторлық климат белдеуі
Материктің солтүстігі (Ориноко ойпаты, Кариб теңізі жағалауы, Гвиана таулы қыратының едәуір бөлігі және Гвиана ойпаты) субэкваторлық белдеуде орналасқан. Оңтүстік жарты шарда бұл белдеуге Бразилия таулы қыратының солтүстігі мен Амазонка ойпатының оңтүстігі кіреді. Шығыста екі жарты шардың субэкваторлық аймақтары жалғасып жатады. Сонымен бірге Тынық мұхит жағалауының экватордан 4–5° оңтүстік ендікке дейінгі бөлігі де осы белдеуге енеді.
Басты ерекшелік
Жауын-шашынның таралуы айқын маусымдық сипатқа ие: жаңбырлы кезең мен құрғақ кезең кезектеседі.
Оңтүстік жарты шарда (Бразилия таулы қыраты, Амазонка ойпатының оңтүстігі, Амазонканың төменгі ағысы) жаңбырлы маусым желтоқсаннан мамырға дейін созылады және экваторға жақындаған сайын ұзағырақ болады. Солтүстікте жаңбырлы кезең, керісінше, мамырдан желтоқсанға дейін байқалады. Қыста пассаттар күшейген кезде жауын-шашын азаяды, ал Бразилия таулы қыратының жағалаудағы солтүстік бөлігінде жылы мұхиттан келген ылғалды пассаттар қыста да жаңбыр әкелуі мүмкін.
Тропиктік климат белдеуі
Оңтүстік Америка тропиктік белдеуге негізінен оңтүстік жарты шар аумағында кіреді. Бразилия таулы қыратының шығысы мен оңтүстік-шығысы ылғалды пассаттық климатпен сипатталады: жауын-шашын жыл бойы Атланттан келетін тропиктік ауа ағындарымен түседі. Ауа тау беткейімен көтерілгенде жел жақ беткейде ылғал көбірек жиналады.
Ішкі тропиктік аймақтарда, әсіресе Гран-Чако жазығында, климат қуаң: жауын-шашын жазда көбірек түседі, ал қысы өте құрғақ өтеді. Мұнда температураның құбылмалылығы жоғары, жылдық жауын-шашын мөлшері аз және ылғал тапшылығы сезіледі.
Жағалық шөл және шөлейт (Атакама)
Тынық мұхит жағалауының шамамен 5°–30° оңтүстік ендік аралығы жағалық шөл және шөлейт климатына жатады. Бұл құбылыс Тынық мұхит максимумы, Перу салқын ағысы және температуралық инверсия әсерімен айқындалады. Ең көрнекті мысал — Атакама шөлі.
- Салыстырмалы ылғалдылық 80%-ке дейін жетуі мүмкін, бірақ жауын-шашын өте аз.
- Кей жерлерде жылдық мөлшер бірнеше мм-мен ғана шектеледі.
- Жауын тапшылығын қыста жағалауда түсетін шық ішінара өтейді.
- Тіпті ең ыстық айларда да температура көбіне +20°C-тан сирек асады.
Субтропиктік климат белдеуі
Шамамен 30° оңтүстік ендіктен оңтүстікке қарай материк субтропиктік белдеуге өтеді. Солтүстік-шығыста (Бразилия таулы қыратының оңтүстік шеті, төменгі Уругвай алабы, Парана–Уругвай аралығы, Пампаның шығыс бөлігі) біркелкі ылғалды субтропиктік климат қалыптасқан: жазда муссондық сипаттағы солтүстік-шығыс желдері ылғал әкелсе, қыста полярлық фронттағы циклондары жауын-шашын түсіреді.
Материктің ішкі аудандарында (Батыс Пампа) қуаң субтропиктік климат тән: Атланттан ылғал аз жетеді, жауын-шашын (әдетте жылына 500 мм-ден аспайды) көбіне жазғы конвекциямен байланысты. Температураның жылдық ауытқуы үлкен, қыста 0°C-ден төмен түсулер жиі болады.
Тынық мұхит жағалауында (30°–37° оңтүстік ендік) субтропиктік, жазы құрғақ климат байқалады: жазда жаңбыр өте аз әрі ауа аса ыстық болмайды, қыста жұмсақ және жаңбырлы өтеді, маусымдық температура айырмасы мардымсыз.
Қоңыржай климат белдеуі
40° оңтүстік ендіктен оңтүстікке қарай Оңтүстік Американың ең енсіз бөлігі орналасады. Патагония қоңыржай ендіктердің континенттік ауасының қалыптасу орталығы саналады. Бұл ендіктерге батыс желдері жауын-шашын әкелгенімен, олардың жолын Анд тауы бөгейді. Сондықтан Патагонияда жауын-шашын мөлшері әдетте 250–300 мм-ден аспайды.
Қыста оңтүстіктен суық ауа жиі өтіп, қатты аяз болуы мүмкін: кейде температура −30…−35°C-қа дейін төмендейді.
Материктің қиыр оңтүстік-батысы мен жағалаудағы аралдарда климат қоңыржай жылы, мұхиттық. Бұл аймақта циклондық әрекет күшті, қоңыржай ендіктерден келетін мұхиттық ауа басым. Андтың батыс беткейлерінде жауын-шашын әсіресе қыста мол түседі, ал жазда жаңбыр азайғанымен, бұлтты күндер жиілейді. Жылдық жауын-шашын көп жерде 2000 мм-ден асады, жаз бен қыстың температура айырмасы шамалы.