Әлеуметтік - экономикалық жоспарлаудын шетелдік тәжірибесі
Халық шаруашылығы салаларының даму барысын стратегиялық тұрғыдан болжау және жоспарлау қажеттігін өмірдің өзі айқындап берді. Бұл жұмыстың алдыңғы бөлімдерінде олардың экономиканы басқарудағы рөлі мен маңызы дәлелденді.
Экономика дамуын болжау және жалпы мемлекеттік жоспарларды жасау мақсатында 1997 жылғы наурызда Қазақстан Республикасы Президентіне тікелей бағынатын Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттік құрылды. Агенттікке экономикалық дамуды болжау негізінде басым бағыттарды айқындау, стратегиялық жоспарлар әзірлеу және мақсаттарға қол жеткізу жолдарын белгілеу міндеті жүктелді.
Индикативтік жоспарды әзірлеу әуелі Экономика министрлігіне тапсырылып, кейін ол таратылған соң жаңа құрылған Экономикалық жоспарлау агенттігіне берілді. 1999 жылғы 13 қазанда қол қойылған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының жүйесін жетілдіру және қызметтерін анықтау туралы» Жарлыққа сәйкес бұл функцияны қайта құрылған Экономика және сауда министрлігі атқарды. Кейін министрлік Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі болып қайта аталып, индикативтік жоспар жасау осы органға жүктелді.
Негізгі ой
Индикативтік жоспарлау — экономикалық саясаттың мақсаттарын, міндеттерін және басымдықтарын орта мерзімге айқындап, оларды мемлекеттік басқару шешімдерімен үйлестіретін құрал.
Индикативтік жоспардың құқықтық негізі және құрылымы
Әлеуметтік-экономикалық дамудың индикативтік жоспары Қазақстан Республикасының Конституциясына, Қазақстан Республикасы Үкіметінің жыл сайын қабылданатын «Әлеуметтік-экономикалық дамудың индикативтік жоспары туралы» қаулысына және «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жергілікті басқару туралы» заңына сәйкес әзірленеді.
Үкімет қаулысы жыл сайын қабылданып, онда Қазақстанның, өңірлердің, ұлттық компаниялар мен мекемелердің жоспарлы кезеңге арналған мақсаттары, міндеттері және әлеуметтік-экономикалық саясат басымдықтары бойынша Үкіметтің ұстанымы көрсетіледі.
Аумақтың индикативтік жоспары жоспарланған мерзімге арналған даму индикаторларына және Үкіметтің әлеуметтік-экономикалық саясатының басымдықтарына сүйенеді. Сонымен қатар, ол Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттіктің «Министрліктер мен ведомстволарға арналған жылдық стратегиялық жоспарларды дайындау жөніндегі әдістемелік ұсыныстарына» сәйкес әзірленеді.
Өңірлік жоспарлау үшін талап
Жергілікті жоспарлау органдары өңірлік даму болжамының өсім қарқыны республикалық макроиндикаторлардан төмен болмауын қамтамасыз етуі тиіс.
2003–2006 жылдарға арналған негізгі макроэкономикалық индикаторлар
| Көрсеткіш | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 (болжам) | 2005 (болжам) | 2006 (болжам) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ЖІӨ, млрд теңге | 3251 | 3751 | 4210 | 4706 | 5312 | 6134,7 |
| ЖІӨ, млрд АҚШ долл. | 22,2 | 24,4 | 26,7 | 29,1 | 32,1 | 36,3 |
| АҚШ долларының теңгеге шаққандағы бағамы | 146,7 | 153,5 | 147 | 150 | 155 | 159,5 |
| Монетизация деңгейі, % | 17,7 | 20,4 | 22,2 | 23,6 | 24,3 | 24,6 |
| ҰБ алтын-валюталық қоры, млн АҚШ долл. | 2508,0 | 3139,0 | 4000,0 | 4231,0 | 4527,0 | 5008,0 |
| Тауарлар экспорты, млн АҚШ долл. | 9101,0 | 9677,0 | 10166,6 | 10606,0 | 11235,0 | 13244,0 |
| Тауарлар импорты, млн АҚШ долл. | 7849,9 | 7530,0 | 8240,0 | 8715,0 | 9185,0 | 10093,0 |
| Тауарлық баланс, млн АҚШ долл. | 1251,1 | 2147,0 | 1926,6 | 1891,0 | 2050,0 | 3161,0 |
| Негізгі капиталға инвестиция, млрд теңге | 775,7 | 1193,1 | 1372,0 | 1177,3 | 1295,1 | 1498,5 |
| Ауыл шаруашылығы өнімі, млрд теңге | 534,8 | 555,5 | 535,5 | 563,0 | 609,3 | 650,7 |
| Өнеркәсіп өнімі, млрд теңге | 1999,5 | 2292,0 | 2477,6 | 2744,5 | 3140,1 | 3762,7 |
| Шикі мұнай экспортының құны, млн АҚШ долл. | 3891,0 | 5154,0 | 4686,5 | 4642,3 | 5382,1 | 7707,7 |
| Мұнай бағасы, $/баррель | 24,4 | 25,1 | 21,2 | 21,0 | 22,0 | 22,5 |
| Мұнай экспорт бағасы, $/баррель | 18,2 | 18,3 | 15,9 | 15,8 | 16,5 | 16,9 |
Ескерту: Көрсеткіштер мәтіндегі деректер негізінде берілді.
Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың шетелдік тәжірибесі
Басқа елдердің жоспарлау тәжірибесін Қазақстан жағдайына өзгеріссіз көшіру мүмкін емес. Бұған саяси және табиғи-экономикалық ерекшеліктер, әлеуметтік-демографиялық айырмашылықтар, этномәдени факторлар және ең бастысы — Қазақстанның ұлттық экономиканы қалыптастыру кезеңінде болуы әсер етеді. Әлемдік тәжірибеде құқықтық-жоспарлы шаруашылықтан нарықтық экономикаға дәл бізге ұқсас траекториямен өткен елдер өте аз.
Соған қарамастан, шетелдік тәжірибені ғылыми тұрғыдан қорытындылау маңызды. Бұл мемлекеттік реттеудің қағидалары мен жүйесінің тұжырымдамалық негізін айқындауға, аралас экономиканың жалпы заңдылықтарын түсінуге және реформалардың нәтижесін салыстыра талдауға мүмкіндік береді.
Нені үйретеді?
Дамыған елдерде экономиканы мемлекеттік реттеудің негізгі құралдары ретінде мақсат қою, басымдықтарды айқындау, болжау, жоспарлау және бағдарламалау кең қолданылады.
Қай елдер үлгі?
АҚШ, Франция, Ұлыбритания, Германия және Қытай тәжірибесінде индикативтік жоспарлау нарықтық экономиканы реттеудің тиімді тәсілі ретінде нәтижесін көрсеткен.
Неге маңызды?
Жоспарлау мемлекеттік және жеке сектор шараларын үйлестіреді, көрсеткіштерді бекітіп, орындалуын бақылауға негіз болады.
Франция тәжірибесі: салалық бағдарламалар және аймақтық үйлесім
Капиталистік елдерде бағдарламалаудың алғашқы кезеңдерінде экономиканы басқарудың саларалық қағидасы қолданылды. Францияда әзірленген салалық бағдарламалар шешуші экономикалық салаларды қамтып, олардың дамуын болжауда және үйлестіруде маңызды рөл атқарды.
Францияда ағымдағы және орта мерзімді жоспарлаудың ғылыми-әдістемелік әрі ұйымдастырушылық мәселелерін арнайы мемлекеттік органдар шешеді. Бұл қызметті Жоспарлау жөніндегі комиссариат жүргізеді. Реттеуші органдардың негізгі міндеттерінің бірі — аймақтардың үйлесімді кешенді дамуын қамтамасыз ету.
1982 жылғы реформалардан кейін аймақтық шаруашылық жүйесін басқарудың үш деңгейі (коммуналар, департаменттер, аймақтар) бойынша функциялар ажыратылды. Ал департамент құрамындағы кантондар мен аудандардың дербес даму мәселелерін шешуде құқықтық және ұйымдастырушылық тәуелсіздігі шектеулі болды.
Жоспарлаудың басқарушылық тиімділігі (Мелвилл Бранч қорытындылары)
Әртүрлі елдердің тәжірибесін қорыта келе, америкалық маркетинг маманы Мелвилл Бранч жоспарлаудың бірқатар артықшылықтарын атап өтеді:
- Басшылардың болашақ туралы жүйелі ойлауын ынталандырады.
- Мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектілер қолданатын шараларды үйлестіреді.
- Көрсеткіштерді бекітіп, орындалуын бақылауға мүмкіндік береді.
- Алдағы мәселелер мен саяси ұстанымдарды нақтылауды талап етеді.
- Жедел өзгерістерге дайындықты күшейтеді.
- Барлық қызметкерлер міндеттерінің өзара байланысын көрсетеді.
Қазақстан үшін өзекті тұстар
Аталған тармақтардың ішінде әсіресе болашақты ойлау, шараларды үйлестіру және міндеттердің өзара байланысын басқару қазіргі жоспарлау тәжірибесінде жеткіліксіз қолданылатын бағыттар ретінде бөлінеді.
Қаржы-бюджет және салық тетіктері: мемлекеттік реттеудің өзегі
Қарастырылған елдердің тәжірибесі мемлекеттік реттеудегі күшті тетіктердің бірі ретінде қаржы-бюджет ресурстарын пайдалану және салық жинау механизмін көрсетеді. Осы негізде бірнеше тұжырым жасауға болады.
1) Бюджеттік қаржыландыру арқылы басымдықтарды жылдамдату
Субсидиялар, дотациялар, субвенциялар және бюджет шығындарын жоспарлау арқылы экономиканың басым салаларын, әсіресе білімді көп қажет ететін бағыттарды жедел дамытуға болады. Бірқатар елдерде мемлекеттік бюджет арқылы ұлттық табыстың қайта бөліну үлесі жоғары: Италия, Норвегия, Дания, Швецияда — 50%-дан жоғары, Францияда — шамамен 50%.
2) Құрылымдық-инвестициялық саясаттағы салықтың рөлі
Салық тетіктері арқылы өндіріс пен өнеркәсіптің дамуын ынталандырып, импортты алмастыратын және бәсекеге қабілетті тауарлар шығаруға қызығушылықты арттыруға болады.
3) Әлеуметтік және ғылым салаларын тұрақты қолдау
Мемлекет әлеуметтік және ғылым салаларына шығындарды қысқартпауы тиіс. Егер сұраныс қанағаттандырылмаса, кейінгі өтем шығындары бастапқы үнемдеуден әлдеқайда көп болуы мүмкін.
Баға реттеу және аграрлық сектор
Францияда баға реттеу бәсекелестік кеңес арқылы жүргізіліп, бағаның едәуір бөлігін қамтиды. Дүниежүзілік тәжірибе мемлекеттік баға реттеудің басты объектісі көбіне ауыл шаруашылығы өндірісі екенін көрсетеді.
Ауыл шаруашылығын реттеу: неге мемлекет қатысуы қажет?
Аграрлық өндірістің табиғи-климаттық жағдайға тәуелділігі фермердің табыстылығын тұрақсыз етеді. Сондықтан қолайсыз жылдардың өзінде табыс пен пайданы қамтамасыз ету — объективті әрі өзекті мәселе.
Бұл проблеманы шешуде ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын мемлекеттік реттеу және ынталандыру механизмдері маңызды рөл атқарады. Сонымен бірге тұрғындарды азық-түлікпен уақтылы қамтамасыз ету — әлеуметтік міндет, ал мұндай міндеттерде мемлекет баға қалыптастыру процесінен шет қала алмайды.
Мемлекеттің араласуы әр елде құқықтық, экономикалық, тікелей және жанама, салалық және аумақтық тетіктер арқылы жүзеге асады. Бұл тетіктердің таңдауы ұлттық экономиканың құрылымдық ерекшеліктерімен айқындалады.
Қытай тәжірибесі: көпдеңгейлі жоспарлау және күшті үйлестіру
Қытай Халық Республикасының мемлекеттік реттеу тәжірибесі ерекше қызығушылық тудырады. Қытайдағы реформалар ұйымдық тұрғыдан «ауылдан қалаға» қағидасына сүйеніп жүргізілді. Көптеген елдермен салыстырғанда Қытай реформасы мемлекеттік реттеудің пәрменді құралдарын кең қолданды: директивтік жоспарлау, салалық және аймақтық жоспарларды үйлестіру, «ғылым—өндіріс» циклін жоспарлау, несие-салық және баға саясатын жүйелі жүргізу.
Цзииьвэнь Ли түсіндірмесі
Қытайда макроэкономикалық жоспарлау жеке және мемлекеттік сектордың үйлесіміне негізделеді, мұнда мемлекеттік сектор басым. Мемлекеттік кәсіпорындар экономикалық дербестікпен жұмыс істейтіндіктен, жоспарлау көбіне директивтік емес, индикативтік сипат алады.
Мемлекеттік жоспардың қамтитын мәселелері
- Экономикалық және әлеуметтік даму қарқыны, бағыттары, мақсаттары.
- Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығындағы негізгі өнім түрлерін өндіру.
- Күрделі қаржыны бөлудің пропорциялары мен көлемі, оларды үйлестіру.
- Негізгі өндіріс объектілерінің құрылысы және өндірістік күштерді орналастыру.
- Халықтың материалдық және рухани тұрмысын көтеру.
- Мемлекеттік бюджет, несие, ақша эмиссиясы, валюта теңгерімі және шетел капиталын пайдалану.
- Сыртқы сауда айналымы, экспорт бағалары, стратегиялық ресурстарды сатып алу және бөлу.
- Ғылым мен техника жетістіктерін зерттеу және енгізу; білім беру мен денсаулық сақтау салаларын дамыту.
- Экономика және техника саясатының негізгі бағыттары; негізгі тауарлардың бағалары.
Жоспарлаудың негізгі формалары
1) Директивтік жоспар
Ұлттық экономикаға қатысты міндеттер орталықтандырылып белгіленеді. Көрсеткіштер екіге бөлінеді: орындалуы міндетті талаптар және лимиттер.
2) Бағыттаушы жоспар
Маңызды міндеттер әр деңгейдегі халықтық үкіметтер мен жоспарлау органдары арқылы бағдар ретінде бекітіледі.
3) Дербес жоспар
Жалпыұлттық деңгейге кірмейтін міндеттер бойынша мекемелер нарықтың нақты жағдайына сай өз жоспарларын өздері жасайды.
Мерзімдік жоспарлау: ұзақ, орта және жылдық
Қытайда индикативтік жоспарлау ұзақ мерзімді (10–20 жыл), орта мерзімді (5 жыл) және жылдық жоспарлардан тұратын біртұтас жүйе ретінде қалыптасқан. Ұзақ мерзімді жоспар экономика, ғылым, техника және әлеуметтік саланың даму стратегиясын айқындайды. Орта мерзімді жоспар ұзақ мерзімді стратегияны нақтылап, оны жылдық жоспарлар арқылы іске асыруға негіз болады.
Жоспарлау кезеңдері
- 1.Дайындық жұмыстары.
- 2.Бақылау цифрларын әзірлеу.
- 3.Жоспар жобасын бекітуге ұсыну.
- 4.Қарастыру, бекіту және төмен тұрған органдарға жолдау.
Макроэкономикалық реттеудің мақсаттары
Экономикалық өсім
Өсу қарқынын қамтамасыз ету, бірақ тепе-теңдікті бұзбайтын деңгейде ұстау.
Тұрақтылық
Бағаны бақылау, ақша ұсынысын реттеу және бюджет теңгерімін сақтау.
Әділдік
Әлеуметтік әл-ауқатты арттыруға бағытталған саясатты жүйелі жүргізу.
Тәжірибеден шығатын қорытынды
Дамыған елдердегі жоспарлау жүйелері ұлттық ерекшеліктерге бейімделеді: геосаяси жағдай, табиғи-тарихи және табиғи-экономикалық алғышарттар, әлеуметтік-мәдени факторлар, сондай-ақ әлемдік нарыққа және халықаралық интеграцияға қатысу деңгейі міндетті түрде ескеріледі.