Инновациялық процесті идеяның тауарға айналу реттілік процесі ретінде қарастыруға болады және іргелі, қолданбалы зерттеулер, конструкторлық өңдеулер, маркетинг, өндіріс, өтім кезеңдерінен өтудегі - технологияларды коммерциализациялау процесі
Инновациялық процесті идеяның тауарға айналу реттілік тізбегі ретінде қарастыруға болады. Ол іргелі және қолданбалы зерттеулерден, конструкторлық өңдеулерден, маркетингтен, өндірістен және өткізу кезеңдерінен өтіп, технологияларды коммерциализациялау нәтижесіне алып келеді.
Инновациялық процесті түсіндірудің негізгі тәсілдері
Инновациялық процесс әр түрлі жағдайларда және әр түрлі нақтылау деңгейінде сипатталады:
- Ғылыми-зерттеу, ғылыми-техникалық, инновациялық, өндірістік қызмет және маркетингтің параллельді-реттілік түрде жүзеге асырылуы ретінде.
- Жаңалықтың өмірлік циклі ретінде: идеяның пайда болуынан бастап оны өңдеу мен таратуға дейінгі уақытша кезеңдер жиынтығы.
- Жаңа өнімдер мен қызметтерді өңдеу және таратуға бағытталған қаржыландыру мен инвестициялау процесі ретінде.
Жалпы алғанда, инновациялық процесс жаңа табыс алуға және коммерциализациялауға бағытталған: жаңа технологиялар, өнімдер мен қызмет түрлері, сондай-ақ өндірістік, қаржылық, әкімшілік немесе өзге сипаттағы интеллектуалдық қызмет нәтижелері осы процестің мазмұнын құрайды.
Рой Росвелл ұсынған инновациялық процесс модельдері
«Изменение характера инновационного процесса» еңбегінің авторы Рой Росвелл инновациялық процестің бірнеше буын моделін сипаттайды.
Бірінші буын (1950–1960 жж. ортасы)
Желілік тәсіл: инновациялар технологиялық серпіннің әсерімен алға жылжиды (technology push).
Екінші буын (1960 жж. соңы – 1970 жж. басы)
Желілік-тізбектілік модель, бірақ негізгі екпін нарық маңыздылығына түседі: қажеттіліктер ҒЗТКЖ-ге бағыт береді (market pull).
Төртінші буын (1980 жж. ортасы – қазіргі уақыт)
Алдыңғы қатарлы жапондық модель: интегралданған топтардың параллельді қызметі, сыртқы көлденең және тік байланыстарға назар. Бірнеше мамандар тобы бір уақытта жұмыс істеп, шешім қабылдау мен орындауды жылдамдатады.
Бесінші буын (қазіргі уақыт – болашақ)
Стратегиялық тораптар, стратегиялық интеграция және байланыстар орнату моделі. Ерекшелігі — параллельді процеске жаңа функцияларды қосу: есептеу техникасы мен информатиканы пайдалану арқылы ҒЗТКЖ-ні енгізу және сол негізде стратегиялық әріптестік құру.
Инновациялық процестің кезеңдері
1) Іргелі зерттеулер: жаңа білімнің бастауы
Инновациялық идеялардың пайда болуы көбіне жаңа ғылыми нәтижелерді пайдаланудың мүмкіндігін іздейтін іргелі кезеңде, іздестірушілік және қолданбалы зерттеулерде, сондай-ақ өңдеулер барысында жүзеге асады.
Жаңа техниканы жасау және меңгеру процесі жаңа ғылыми білім алуға бағытталған іргелі зерттеулерден (ФЗ) басталады. Оның мақсаты — құбылыстар арасындағы жаңа байланыстарды ашу және табиғат дамуының заңдылықтарын түсіну.
Іргелі зерттеулердің түрлері
- Теориялық зерттеулер: ғылыми жаңалықтар, жаңа ұғымдарды ұсыну және дәлелдеу, жаңа теорияларды қалыптастыру.
- Іздестірушілік зерттеулер: идеялар мен технологиялардың жаңа принциптерін ашу; нәтижелері қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырудың жаңа әдістерін эксперимент арқылы тексерумен бекітіледі.
Іздестірушілік іргелі зерттеулер, әдетте, академиялық мекемелерде, жоғары оқу орындарында, сондай-ақ ірі ғылыми-техникалық өнеркәсіптік ұйымдарда жоғары білікті мамандардың қатысуымен жүргізіледі.
2) Қолданбалы зерттеулер және тәуекел
Келесі кезең — қолданбалы ғылыми-зерттеу жұмыстары. Бұл жұмыстардың орындалуы кейде теріс нәтижелермен аяқталуы мүмкін, сондықтан қаржы салу кезінде тәуекел туындайды.
Инновацияға салынған инвестициялар тәуекелді сипатқа ие болған жағдайда, олар тәуекелді инвестициялар (венчурлік инвестициялар) ретінде қарастырылады.
3) Тәжірибелі-конструкторлық жұмыстар (ТКЖ)
Тәжірибелі-конструкторлық және конструкторлық-жобалау кезеңдері жаңа өнім түрін өңдеуге бағытталады. Оған:
- эскиздік және техникалық жобалау;
- жұмыс конструкторлық құжаттамасын әзірлеу;
- тәжірибелік нұсқаларды жасау және сынау кіреді.
ТКЖ қолданбалы зерттеулер нәтижелерін пайдалана отырып, техника, материал және технологиялардың жаңа нұсқаларын жасайды. Бұл — ғылыми зерттеулердің қорытынды сатысы және зертханалық жағдайлар мен эксперименттік өндірістен өнеркәсіптік өндіріске өтудің маңызды кезеңі.
ТКЖ құрамына кіреді
- инженерлік объектінің белгілі конструкциясын жетілдіру;
- жаңа объектінің нұсқалары мен идеяларын әзірлеу;
- технологиялық процестерді жобалау.
Кадрлар және бастапқы міндеттер
Инновациялық жобаның күрделілігіне қарай бастапқы кезеңде шешілетін міндеттер әр түрлі болады. Ірі жобаларда ғылыми-зерттеу нәтижелерін жүйелік интеграциялау жиі жүзеге асады.
Бұл кезеңде жұмысты ғалымдардың шығармашылық ұжымдары, университеттер мен институттардың, сондай-ақ мемлекеттік және ғылыми-техникалық орталықтардың инженерлік-техникалық қызметкерлері атқарады.
4) Нарықтық кезең және өнеркәсіптік өндіріс
Инновациялық қызмет нәтижелерін тәжірибеде қолдану нарықтық кезеңде жүзеге асады: нарыққа енгізу, нарықты кеңейту, өнімді жетілдіру және кейінгі төмендеу сатылары осы кезеңге жатады.
Өндірісті алдын ала дайындау сатысында тәжірибелік және эксперименттік жұмыстар атқарылады. Ғылыми зерттеулер мен өңдеулерге қажет эксперименттік жұмыстар арнайы құрал-жабдықтарды қамтамасыз етуге, жасауға және жөндеуге бағытталады.
Өнеркәсіптік өндіріс: 1-кезең
Жаңа өнім өндірісі — тұтынушы сұранысымен айқындалатын, ғылыми-техникалық жетістіктерді тікелей қоғамдық өндірісте материалдандыру.
Өнеркәсіптік өндіріс: 2-кезең
Тұтынушыға жеткізу — жаңа өнімді нарыққа шығару, логистика және қолжетімділікті қамтамасыз ету.
Енгізуден кейінгі кезең: диффузия және жетілу
Инновациялық процесс ғылыми-техникалық прогрестен (ҒТП) маңызды айырмашылыққа ие: ол енгізумен ғана аяқталмайды. Жаңа өнім нарықта алғаш пайда болғаннан кейін де процесс тоқтамайды, себебі тарату (диффузия) барысында жаңалық жетіледі, тиімдірек болады және бұрын болмаған тұтынушылық қасиеттерге ие болады.
Бұл өзгерістер инновацияға жаңа нарықтарға, қолдану салаларына және жаңа тұтынушылар сегменттеріне жол ашады. Демек, инновациялық процесс нарық талап ететін өнімдер мен қызметтерді жасауға бағытталып, әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен тығыз байланыста дамиды.
Инновациялық ортаның әр түрлі деңгейлерінде жүретін диффузиялық процестер жаңалықтардың таралуын ғылыми-техникалық, өндірістік және ұйымдық-экономикалық қызметтердің іскерлік циклдермен және қызмет көрсету саласымен байланысы арқылы түсіндіреді. Нәтижесінде диффузия қоғамдық өндірісте жаңа технологиялық тәртіптердің басым болуына мүмкіндік береді және экономиканың құрылымдық қайта құрылуына ықпал етеді.