1945 жылы ақпан

Конференция қарсаңындағы саяси ахуал

Ялта кездесуі қарсаңында АҚШ пен Ұлыбританияда үш мемлекеттің өзара келісімге келуіне кедергі жасауға ұмтылған топтар белсенді әрекет етті. Қызыл армияның шешуші жеңістері, кеңес әскерлерінің батысқа қарай жылдам ілгерілеуі және Шығыс Еуропаның бірқатар аумақтарының азат етілуі КСРО-ның ықпалын күшейтті. Бұл жағдайды кейбір саяси күштер өз мүдделеріне қауіп ретінде қабылдап, Мәскеуге қатысты қатаң ұстаным қажет деп санады.

Дегенмен президент Ф. Д. Рузвельт және оның айналасы мұндай шақыруларға ілеспей, ынтымақтастықты сақтап қалуға басымдық берді. Одақтастардың соғыс қимылдарын үйлестіру және болашақ қауіпсіздік құрылымын қалыптастыру Ялта күн тәртібінің өзегіне айналды.

Германия: оккупациялық аймақтар және басқару тетігі

Пленарлық мәжілістердің бірінде Рузвельт Германия мәселесін қозғап, ең алдымен уақытша оккупациялық аймақтар туралы мәселені қарау қажеттігін атап өтті. Сонымен бірге АҚШ пен Ұлыбритания бұған дейін Тегеран конференциясында көтерілген Германияны бөлшектеу идеяларын қайта талқылауға ұмтылды, сондай-ақ басқарудың орталық құрылымдары мен бақылау механизмдері жөніндегі сұрақтар күн тәртібіне шықты.

Ұлыбритания премьері У. Черчилль Рейн өңірі, Саар және Рур секілді өнеркәсіптік аудандардың болашағына ерекше назар аударды. Бұл аумақтар Германияның экономикалық қуаты үшін стратегиялық маңызға ие болғандықтан, қауіпсіздік пен қайта қалпына келтіру саясаты осындай орталықтарға тікелей тірелді.

Репарациялар: мақсат, көлем және бақылау

Германия мәселесінің келесі өзекті бағыты — репарациялар. Талқылау барысында Германия шығынды заттай өтеуі мүмкін екені, оның ұлттық байлығының едәуір бөлігін беруі немесе жыл сайын тауар түрінде төлем жасауы ықтимал екені айтылды. Репарация саясатының түпкі мақсаты — Германияны қайтадан соғыс жүргізу мүмкіндігінен айыру, яғни қарусыздандыруға әкелуі тиіс болды. Осы логикаға сай, мамандандырылған әскери кәсіпорындарға қатысты өте қатаң шаралар ұсынылды.

И. В. Сталин репарацияны бөлудегі негізгі принципті айқындап, ең үлкен ауыртпалықты көтерген және жеңіске шешуші үлес қосқан мемлекеттер ең алдымен өтем алуы тиіс деген ұстанымды ұсынды. Бұл қатарға КСРО, АҚШ және Ұлыбритания енгізілді. Сонымен бірге репарация формалары әр тараптың қажеттілігіне қарай әртүрлі болуы мүмкін екені айтылды (мысалы, жабдық, еңбек күші, шикізат және т.б.). Рузвельт пен Черчилль бұл тәсілмен жалпы алғанда келісті.

Халықаралық қауіпсіздік жүйесі және БҰҰ

6 ақпандағы пленарлық мәжілістердің күн тәртібінде жаңа Халықаралық қауіпсіздік ұйымының (кейінгі БҰҰ) жарғы жобасына қатысты, Думбартон-Окста талқыланып, толық шешілмей қалған мәселелер тұрды. Әсіресе Қауіпсіздік Кеңесіндегі дауыс беру ережелері келісуді талап етті. Кездесулерге сыртқы істер министрлері, штаб бастықтары және өзге де жоғары лауазымды өкілдер қатысып отырды.

1945 жылғы 13 ақпанда И. В. Сталин, Ф. Д. Рузвельт және У. Черчилль қол қойған Қырым конференциясының коммюникесі жарияланды. Онда тізе бүккен Германия аумағында одақтас үш державаның қарулы күштері үшін аймақтар құру және оларды орталық бақылау комиссиясы арқылы басқару көзделді. Сондай-ақ герман милитаризмі мен нацизмді жою, герман қарулы күштерін тарату және ауыр өнеркәсіпті бақылауға алу қажеттігі мәлімделді.

Германияның жауапкершілігі және залалды өтеу

Конференция Германияның басқыншылық соғыстары нәтижесінде басқа елдерге келтірілген зиянды өтеуді әділетті деп танып, бұл бағытта арнайы комиссия құруды белгіледі. Осы шешімдер Германияны соғыстан кейінгі кезеңде әскери-саяси тұрғыдан шектеу және Еуропадағы тұрақтылықты қамтамасыз ету стратегиясымен тікелей байланысты болды.

«Азат етілген Еуропа туралы декларация»

Қырым конференциясында қабылданған «Азат етілген Еуропа туралы декларацияда» нацистік Германияның езгісінен босатылған халықтарға саяси және экономикалық көмек көрсету жөнінде уағдаластық жасалды. Дегенмен осы ортақ қағидалардың аясында үш көшбасшының әрқайсысын толғандырған басымдықтар әртүрлі болды: Черчилль Британ империясының болашағын ойлады, ал Сталин ұзақ мерзімді қауіпсіздік кепілдіктеріне ерекше мән берді.

Халықаралық қауіпсіздік ұйымының жарғысы неғұрлым өміршең тетікке айналуы үшін, болашақта үш державаның арасы алшақтап кетпеуіне кедергі болатын механизмдер қажет деген көзқарас күшейді. Алайда Ялтадан кейін аз уақыт өтпей-ақ (Рузвельттің қайтыс болуы және АҚШ саясатының өзгеруі нәтижесінде) державалар арасындағы сенім әлсірей бастады. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай-ақ жаңа текетірестердің алғышарттары қалыптасты.

Польша мәселесі: шекара және саяси тепе-теңдік

Польша проблемасы 6 ақпандағы пленарлық мәжілісте талқыланды. Рузвельт Польшаның шығыс шекарасын Керзон сызығы бойымен жүргізуді қолдады, бірақ осы сызықтың оңтүстік бөлігінде поляктарға белгілі бір жеңілдік жасау мүмкіндігін қарастыру қажет екенін де атап өтті. Бұл мәселе Еуропаның соғыстан кейінгі саяси картасын айқындаудағы ең сезімтал түйіндердің бірі болды.

Шешімдердің соғыс барысына ықпалы

Қырым конференциясының шешімдері соғыстың соңғы кезеңінде антифашистік коалицияның нығаюына және Германияны жеңуді жеделдетуге ықпал етті. 1945 жылғы ақпан–наурыз айларында Қызыл армия күштері Берлин бағытындағы шешуші соққыны дайындауға жұмылдырылып, Шығыс Померания, Төменгі және Жоғарғы Силезия, Шығыс Пруссия аумақтарында қарсы шабуыл операцияларын жүргізді. Одер өзенінің сол жағалауындағы плацдармдарды кеңейту үшін Кострин мен Франкфурт маңында табанды ұрыстар өтті.

Қиыр Шығыс мәселесі: Жапонияға қарсы соғыс

Конференцияда Қиыр Шығысқа қатысты да маңызды келісім қабылданды. Уағдаластық бойынша, Германия толық тізе бүгіп, Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін 2–3 ай ішінде КСРО милитаристік Жапонияға қарсы соғыс қимылдарын бастауға тиіс болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Оңтүстік Сахалиннің КСРО-ға қайтарылуы және Курил аралдарының КСРО-ға берілуі көзделді.

Қорытынды

Қырым (Ялта) конференциясы Германияның соғыстан кейінгі саяси-құқықтық жағдайын айқындаған шешімдер арқылы ғана емес, сондай-ақ халықаралық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыруға бағытталған қадамдарымен де тарихта терең із қалдырды. Оккупациялық аймақтар, репарациялар, бақылау комиссиялары, нацизм мен милитаризмді жою туралы ұстанымдар — бәрі Еуропадағы жаңа тәртіптің іргетасын қалады. Сонымен қатар Польша және Қиыр Шығыс мәселелері бойынша жасалған уағдаластықтар соғыстың соңғы кезеңіндегі стратегиялық үйлестіруді күшейтті.