Информациялық ресурстар мен технологиялар
Информация туралы түсінік
Информация туралы түсінік екі объектінің — информация беруші мен информация қабылдаушы арасындағы қарым-қатынастан туындайды. Информация берушіден қабылдаушыға сигнал (signum — белгі) түрінде жеткізіледі: электр, жарық, дыбыс және басқа да сигналдар. Сигналдардың пайда болуы энергия алмасуымен байланысты.
Негізгі ой
Информация тек сигналдар жиыны ретінде ғана емес, қабылдаушымен байланыс орнағанда мәнге ие болатын құбылыс.
Сигналдардың сипатына қарай информация үздіксіз және үздікті (дискретті) болуы мүмкін. Ақпараттық технологиялар (IT) саласында информацияға қатысты әртүрлі түсіндірмелер кездеседі: философиялық деңгейде — «дүниенің бейнесі», қолданбалы деңгейде — «белгілі бір оқиға туралы мәлімет». Дегенмен, жалпыға бірдей орныққан әмбебап анықтама әлі де толық қалыптаспаған.
Жұмыс анықтамасы
Информация — қоршаған ортаны объективті сипаттайтын сигналдардың жиыны түрінде берілетін және тек қабылдаушымен қарым-қатынас орнатылғанда ғана «пайда болатын» табиғаттың ерекше атрибуты (қасиеті).
- Информация объективті болуы тиіс.
- Информация сигнал түрінде және объектілердің қарым-қатынасынан туындайды.
- Әртүрлі қабылдаушы информацияны өзінше түсіндіреді.
Информацияның сапалық қасиеттері
Информация пайдалы болуы үшін ол әдетте мына талаптарға сай болуы керек:
- Дәл (қателіксіз)
- Толық (жеткілікті көлемде)
- Сенімді (дереккөзге сай)
- Актуалды (уақытында)
- Қолжетімді (пайдалануға ыңғайлы)
Информацияның қоғамдағы рөлі және функциялары
Информацияның қоғамдағы маңызы өте зор: онсыз ғылыми-техникалық прогресс те, экономикалық даму да мүмкін емес. Адам да, ұйым да шешім қабылдау үшін сапалы дерекке сүйенеді. Әсіресе нақты мәселе бойынша дұрыс шешім қабылдау қажет болғанда информацияның қажеттілігі айқын сезіледі.
Информацияның негізгі функциялары
Танымдық
Мақсаты — жаңа білім мен жаңа информация алу.
Коммуникативтік
Адамдар арасындағы өзара байланыс пен түсінісуді қамтамасыз етеді.
Басқару
Жүйелердің тиімділігін арттыруға, басқару шешімдерін негіздеуге қызмет етеді.
Информациялық үрдістер, жүйелер және негізгі амалдар
Информациямен жұмыс істеу белгілі бір амалдар тізбегін орындауды талап етеді. Осы амалдардың бірізді орындалуы информациялық үрдіс (процесс) деп аталады, ал оны іске асыратын құрылымдар информациялық жүйелер (системалар) болып саналады.
Информацияға қолданылатын негізгі амалдар
- Информацияны жинақтау және құрастыру
- Информацияны сақтау
- Информацияны компьютер жадына енгізу
- Информацияны компьютерде бейнелеу
- Информацияны компьютер жадынан шығару
- Информацияны берушіден пайдаланушыға жеткізу
- Информацияны өңдеу
- Информацияны қорғау
Қоғамды ақпараттандыру және информациялық ресурстар
Қазіргі қоғам дамуының маңызды ерекшелігі — индустриялық қоғамнан информациялық қоғамға өту. Бұл өтпелі кезең қоғамды ақпараттандыру (информацияландыру) кезеңі деп аталады. Оның басты себебі — информацияның өндіріс пен шаруашылықтағы, ғылым мен білімдегі рөлінің күрт артуы.
Неліктен бұл маңызды?
Ұйымның немесе кәсіпорынның тұрақты жұмыс істеуі үшін материалдық ресурстардың (шикізат, энергия, еңбек, қаржы) болуы жеткіліксіз. Кез келген әлеуметтік, экономикалық немесе инженерлік жобаның әзірленуі мен жүзеге асуы информациямен қамтамасыз етілуіне тікелей байланысты. Сондықтан материалдық ресурстармен қатар информациялық ресурстардың жеткілікті болуы қоғам дамуының кепілі.
Информациялық ресурстар деген не?
Информациялық ресурстар — кітапханаларда, архивтерде, қорларда, деректер базалары мен банктерінде сақталатын жеке құжаттар мен құжаттар жиынтығы. Қысқаша айтқанда, бұл — көпшілік пайдалана алатын информация жиыны.
Айрықша ерекшелік
Материалдық ресурстар көбіне азаяды немесе таусылады, ал информациялық ресурстар пайдаланған сайын кемімейді — керісінше, толықтырылып, көлемі ұлғая береді.
Информатика: ғылым саласы және құрылымы
Қоғамды ақпараттандыру үрдісінің ғылыми негізі — информатика. Бұл термин француз тіліндегі informatique сөзінен шыққан: information (информация) және automatique (автоматика). Яғни информатика — информацияны автоматты түрде өңдеу туралы ғылым.
Кейбір елдерде бұл сала computer science (есептеу техникасы туралы ғылым) деп те аталады. Информатика — информацияның құрылымы мен қасиеттерін, информациялық үрдістерді зерттейтін; сол негізде технологиялар мен техниканы құрастыратын; ғылыми және инженерлік есептерді шешуге, компьютерлік құралдарды қоғамның барлық саласына енгізуге және тиімді пайдалануға бағытталған кешенді ғылыми-техникалық пән.
Информатиканың негізгі құрамдас бөліктері
Теориялық информатика
Информация мен үрдістердің жалпы қасиеттерін зерттейді; математикалық әдістер, алгоритмдер мен автоматтар теориясы, кодтар теориясы, операцияларды зерттеу, формальды тілдер мен грамматикалар сияқты бағыттарды қамтиды.
Информатизация құралдары
Hardware (техникалық) және Software (программалық) компоненттер: деректерді өңдеу мен жеткізу жүйелері және оларды программамен жабдықтау мәселелері.
Информациялық жүйелер мен технологиялар
Информация ағымын талдау, оны күрделі жүйелерде құрылымдау және сол жүйелерде информациялық үрдістерді жүзеге асыруға арналған тәсілдер.
Термин туралы ескерту
Көптеген ресми мәтіндерде «информатика» ұғымын «ақпараттану», ал «информацияны» «ақпарат» деп атау кездеседі. Алайда мұндай ауыстыру кейде пәннің ауқымын тарылтып, оны тек информацияның құрылымы мен қасиеттерін зерттейтін сала ретінде шектеуі мүмкін. Информатика — кең ауқымды, кешенді ғылыми-техникалық бағыт, сондықтан бұл пәнді «информатика» деп атау орынды.
Информациялық технологиялар және олардың дамуы
Қоғамның ақпараттандырылуының техникалық жағы — жедел әрі сапалы информация алу мен жинақтауды қамтамасыз ететін компьютерлік құралдармен жабдықталу. Осы үдерістің ғылыми негізі информатика болса, практикалық іске асуы — информациялық технологиялар.
Технология ұғымы
«Технология» (techne — өнер, шеберлік, іскерлік; logos — сөз, ілім) — өнім өндіру барысында шикізаттың немесе материалдың түрі мен қасиеттерін өзгертуге бағытталған өңдеу және дайындау әдістерінің жиыны. Материалдық өндірісте шикізат бастапқы материал болса, ал информациялық технологияда бастапқы «материал» да, нәтижелік «өнім» де — информация.
Даму кезеңдері
-
Көне дәуір
Тасты қашап жазу, қабыққа және жарғаққа (пергаментке) жазу технологиялары.
-
XV ғасыр
Қағаз технологиясы және баспа станогының пайда болуы кітап шығару ісін жеделдетті.
-
XX ғасырдың ортасы
Электрондық, «қағазсыз» технологияның қалыптасуы — электрондық есептеу машиналарының (ЭЕМ) пайда болуымен байланысты.
-
XX ғасырдың соңы — бүгінге дейін
Дербес компьютерлер мен телекоммуникацияның дамуына сүйенген жаңа информациялық технологиялар.
Тарихи серпілістердің әсері
Ұзақ уақыт бойы информацияны өңдеу мен жеткізудің негізгі құралдары адамның ой-санасы мен сезім мүшелері болды. Алайда жазудың пайда болуы білімді жинақтап, оны ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік берді. Ал баспа станогы білімнің кең таралуын жылдамдатты.
XIX ғасырдың соңында электр энергиясының игерілуі телеграф, телефон, радио сияқты байланыс құралдарын әкелді. XX ғасырда ғылым мен өндірістің үдемелі дамуы электрондық есептеу машиналарын тудырып, информацияны өңдеу, сақтау және жеткізу саласында ауқымды ғылыми-техникалық өзгерістерге жол ашты.
XXI ғасыр: білімдер қоғамы және IT-ды игеру
Қазіргі кезеңде қоғам информациялық қоғам немесе білімдер қоғамы деп аталатын жаңа формацияға өтуде. XXI ғасырдың басты белгісі — жаңа информациялық технологиялардың адам қызметі мен күнделікті өмірге кеңінен енуі.
Қорытынды тұжырым
Мемлекеттің немесе қоғамның даму деңгейі көбіне халықтың жаңа информациялық технологияларды игеруі және тиімді пайдалануы дәрежесімен айқындалады. Информатика осы өзгерістердің ғылыми іргетасы ретінде жаңа IT жүйелерін құрастыруға және оларды саналы қолдануға негіз қалайды.
Информатика пәні: мақсаттары және оқу үдерісіндегі орны
Информатика пәні білім алушыға информацияның сапасы мен көлемін бағалауды, информациялық үрдістер мен жүйелерді түсінуді, ақпараттық ресурстар мен технологияларды қолдануды үйретеді. Сондай-ақ ол аппараттық (Hardware) және программалық (Software) құралдарды тиімді пайдаланудың негізін қалыптастырады.
Пәннің оқу үдерісіндегі орны ерекше: ол математикамен (алгоритмдік ойлау), физикамен (сигналдар мен энергия), тілдік пәндермен (ақпаратты құрылымдап жеткізу), қоғамтанумен (ақпараттандырудың әсері) және басқа салалармен табиғи түрде тоғысады. Нәтижесінде информатика — тек компьютерді қолдану дағдысы емес, әр саладағы дерекпен жұмыс істеудің әмбебап мәдениеті.