Позитивизмнің үшінші түрлі - неопозитивизм немесе логикалық позитивизм
XX ғасыр философиясының жалпы сипаты
XX ғасыр — ғылыми-техникалық революция дәуірі. Осы кезеңде рационализм мен иррационализмнің арақатынасын ғылыми-техникалық прогреске берілген бағалардан анық байқауға болады. Бір жағында ғылымға және прогреске сенім артқан бағыт тұрса, екінші жағында ғылымның ықпалына күмәнмен қарайтын, оның адамзатқа әкелетін қатерлерін алға тартатын көзқарас қалыптасты.
Сциентизм
Сциентизм ғылымға және ғылыми-техникалық прогреске сенеді: ғылым адамға қызмет етіп, өмірін жеңілдетеді әрі жақсартады деп есептейді. Бұл ұстаным XX ғасырдың екінші жартысында күшейді. Оған жаңа ғылым салаларының, техниканың, технологиялық әдістердің және компьютердің пайда болуы түрткі болды.
Антисциентизм
Антисциентизм ғылымға шексіз сенім білдіруге қарсы. Оның өкілдері ғылыми-техникалық прогресс адамға тек жеңілдік емес, сондай-ақ қиындық пен зиян әкеледі; қоғамда басқарудың тоталитарлық үлгілерін күшейтуі мүмкін; адамның санасын «қаспақтай» ұстап, ойлау жүйесін шектеуге бейім деп пайымдайды.
Иррационализм кей жағдайда мистикаға, «жоққа сенуге» де, сондай-ақ ғылыми ізденістерге де апара алады. Сондықтан бұл құбылысқа біржақты баға беріп, толықтай жақтау да, толықтай даттау да дұрыс емес.
Физиология, психология және тәжірибенің рөлі
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында физиология мен психологияның, сондай-ақ сезім мүшелерінің рөлі арта түсті. Бұл бағытты насихаттаушылардың қатарында Эрнст Мах (1838–1916) және эмпириокритицизмнің негізін салушылардың бірі Рихард Авенариус (1843–1896) болды. Ресейде бұл көзқарасты қолдаушылар ретінде А. Богданов (1873–1928), В. Базаров (1874–1939) және басқалар аталады.
Эрнст Махтың тезисі
Махтың ой-толғамдары сезім тәжірибесінің басымдығына сүйенді. Кей деректерде оған телінетін пікір ретінде: «Ағаш, үстел, үй — менің денемнен тыс, өздігінен өмір сүреді» деген тұжырым келтіріледі. Бұл пікір тәжірибе мен объектінің арақатынасы туралы даулы мәселелерді қайта қозғады.
XX ғасырдағы идеалистік философияның басты бағыттары
XX ғасырдағы идеалистік философияда үш жетекші бағыт жиі аталады: неопозитивизм, неотомизм және экзистенциализм.
Неопозитивизм (логикалық позитивизм)
Позитивизм «дұрыс пікір» ұғымымен байланыстырылып, оның алғашқы ірі өкілдері ретінде Огюст Конт (1798–1857), Джон Стюарт Милль және Герберт Спенсер аталады. Бұл бағыттың философиялық арқауы Д. Юм мен И. Кант идеяларына тіреледі. Негізгі мақсат — ғылымды «алдын ораған» бос спекуляциялардан арылту, әр ғылымды өз алдына дербес таным саласы ретінде қарастыру.
1-кезең: Позитивизм
Философиядан гөрі нақты ғылымдардың әдісіне және фактілік білімге сүйенуді алға шығарды.
2-кезең: Эмпириокритицизм
Кей тұжырымдарында объективті дүниені сезімдер жиынтығына дейін «түсіріп», шындықты субъективті тәжірибеге тәуелді етті. Бұл тұрғыда ол позитивизмге қарағанда шындықтан алысырақ деген сынға ұшырады.
3-кезең: Неопозитивизм
XX ғасырдың 1920-жылдарында қалыптасты. Өкілдері: Мориц Шлик, Рудольф Карнап, Отто Нейрат, Филип Франк және басқалар.
Тіл, логика және ғылыми пікірдің тексерілуі
Неопозитивистер ғылыми пікірдің екі арнасы бар деп көрсетті: эмпирикалық және логикалық-математикалық. Эмпирикалық пікір тікелей бақылауға сүйенеді (мысалы, «менде төрт қалам бар» немесе «мына жылқы ауру ма, сау ма?» — көзбен көру арқылы анықтау). Ал тікелей бақылау мүмкін болмаған жағдайда, ұғымдардың логикалық байланысын талдауға жүгінеді; бұл арна кейде тавтологиялық талдаумен де байланыстырылып түсіндіріледі.
Верификация
Пікірді тәжірибе мен бақылау арқылы тексеріп, растай алу қағидасы.
Фальсификация
Пікірді жоққа шығару мүмкіндігі арқылы ғылыми мәртебесін айқындау қағидасы.
Неопозитивизм шеңберінде ғылым заңдарының объективті әрі абсолют сипатына күмән келтіретін пікірлер де болды: ғылым заңдары дүниенің өзі емес, оны түсіндіруге бағытталған адамдық пайымдаулардың белгілі бір бөлігі ретінде қарастырылды. Осы тұрғыда ғылым «ғалымдардың субъективті топшылауы» деген тұжырымға ұласқан бағыттар да кездесті.
Неотомизм
Неотомизм — католик шіркеуі аясында дамыған діни философия. Оның тарихи іргетасын Августин және Фома Аквинский дәстүрі құрайды. XX ғасырда бұл бағытты Жан Маритен, Э. Жильсон, Г. Марсель, сондай-ақ В. Соловьев, Н. Бердяев, И. Бохенский сияқты ойшылдардың еңбектерінен көруге болады.
Ғылым мен діннің арақатынасы
Неотомистер ғылымды толық жоққа шығармайды, бірақ оны дінге қарсы қоймауға шақырады. Олар ғылым мен техниканың адамзатқа тигізіп отырған кейбір жағымсыз ықпалын сынға алып, мұның түпкі себебін адамның жаратушыны ұмытуымен байланыстырады.
Негізгі категориялар және мәселелер
- Потенция (мүмкіндік) және акт (нақты іске асу)
- Эссенция (мән) және экзистенция (өмір сүру)
Неотомизмнің өзекті тақырыптары — Құдай, адам және адамгершілік. Дегенмен, «Құдай жамандықты жазалайды» деген түсінік аясында табиғаттағы үйлесімсіздік, асимметрия секілді құбылыстардың қайнарын түсіндіру мәселесі толық ашылмайтыны туралы сұрақтар да қойылады. Сонымен қатар, неотомистер қоғамдық қайшылықтарды шешуде басшылардың жауапкершілігін атап, билік иелері бағынушылардың жағдайын ойлауы тиіс деген пікір білдіреді.
Экзистенциализм
Философияда Құдайды, тағдырды, жаратушыны мадақтауға арналған еңбектер көп жазылды; бұл арна кейде теодиция деп аталады. Ал адамды мадақтау, адамның өзін ақтау мен негіздеу мәселесі — антроподиция — ұзақ уақыт көлеңкеде қалып келді. XX ғасырда адамға және оның нақты өміріне бетбұрыс жасалып, осы беталыс экзистенциализмде айрықша көрінді.
Экзистенциализм классикалық «мән философиясын» адамның өмір сүру философиясымен алмастыруды мақсат етті. Бұл бағыт көбіне субъективті идеализм аясында түсіндіріледі. Н. Бердяевтің пайымдауынша, антроподиция теодицияға апаратын «бірден-бір өшпеген және шексіз жол» болуы мүмкін.
Өкілдері
Экзистенциализм өкілдері ретінде Н. Бердяев, Л. И. Шестов, К. Ясперс, М. Хайдеггер, Ж. П. Сартр, А. Камю, Г. Марсель жиі аталады.
XIX ғасырда қалыптаса бастаған антропологиялық философияның абстрактілі жалпылық диктатынан бас тартып, нақты адам өміріне жақындауы — болашағы бар, құптарлық үрдіс. XX ғасырда бұл бағдар экзистенциализм арқылы тереңдей түсті.
Қолданылған әдебиеттер
Мәтінде қолданылған дереккөздер мен әдебиеттер тізімі көрсетілмеген. Егер нақты библиографиялық тізім қажет болса, авторлар мен еңбектердің толық мәліметтерін (атауы, жылы, баспасы) қосып ұсынған дұрыс.