Туынды сөздердің ішіндегі күрделісі де, қиыны да - күрделі сөз мәселесі
Күрделі сөз мәселесі: зерттелуі және негізгі бағыттар
Туынды сөздердің ішіндегі ең күрделісі де, ең қиыны да — күрделі сөз мәселесі. Басқа түркі тілдеріндегідей, қазақ тіл білімінде де күрделі сөз бен күрделі тұлғалар мәселесі XIX–XX ғасырлар аралығында жүйелі түрде қолға алына бастады.
Негізгі ұстаным
Күрделі сөз қанша сөзден біріксе де, тұтас бір ғана мағынаны білдіріп, бір ғана заттың атауы ретінде танылады.
Түркітанудағы зерттеулер
Түркітануда күрделі сөзге қатысты пікір айтқан және оны арнайы зерттеу нысаны еткен еңбектерде күрделі сөздер көбіне құрылымы мен жасалу тәсілдері тұрғысынан қарастырылды.
Зерттеушілер қатары
- Н.К. Дмитриев
- Н.А. Баскаков
- А.Н. Кононов
- А.А. Юлдашев
- Ә. Қайдар
- Ғ. Садуақасов
Назар аударылған қырлар
Құрылым
Күрделі сөздердің құрамдық үлгілері, компоненттердің арақатынасы, тұтастану деңгейі.
Жасалу тәсілі
Бірігу, тіркесу және басқа да тәсілдер арқылы жасалу жолдарының сипатталуы.
Қазақ тіл біліміндегі орны
Қазақ тіл білімінде профессор Қ. Жұбанов 1930 жылдардың өзінде-ақ күрделі сөздердің қанша сөзден құралса да бір ғана мағынаны білдіретінін, бір ғана ұғымның атауы болатынын атап көрсетті және күрделі сөздің қалыптасу жолдары мен түрлерін айқындады.
Арнайы мән берген зерттеулер
Күрделі сөз мәселесін арнайы қарастырып, оның табиғатын анықтауда Н. Оралбаева, В.А. Исенғалиева, Б. Қасым және т.б. еңбектері ерекше аталады.
Көзқарастардағы айырмашылық
Қ. Жұбанов, А. Ысқақов, К. Аханов, Н. Оралбаева, Ж. Шәкенов сияқты зерттеушілердің пікірлерінде түбегейлі алшақтық көп болмағанымен, күрделі сөздерді жіктеу мен терминдік аталым жағынан айырмашылықтар кездеседі.
Күрделі етістік: аналитикалық формалар және талдау дәстүрі
Қазақ тілінде ұзақ уақыт бойы күрделі етістік етістіктің аналитикалық форманттары тұрғысынан зерттеліп келді. А.А. Юлдашев бұл бағыттың XIX ғасырдағы О. Бетлинг еңбектерінен бастау алатынын көрсетеді (1965).
Түркологиядағы кең тараған ұстаным
Көптеген түркологтар аналитикалық етістіктерді күрделі етістікке жатқыза отырып, олардың вид, рай, шақ категорияларының көрсеткіші екенін де атап көрсетеді. Осыған қарап, күрделі етістікті грамматикалық категориялардың мағынасын білдіретін көрсеткіш ретінде тану түркологияда кең тараған құбылыс екені байқалады.
Б. Қасым еңбегінің маңызы
Күрделі етістіктерді арнайы зерттеп, олардың сөз тіркестерімен, тұрақты сөз тіркестерімен және аналитикалық формалы етістіктермен өзара ұқсастықтары мен айырмашылықтарын нақты ажыратуда Б. Қасымның еңбегі айрықша мәнге ие («Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі етістіктер», докторлық диссертация авторефераты, Алматы, 1992).
Ы. Маманов көзқарасы және бағалау
Ы. Маманов күрделі етістік ұғымына аналитикалық формалы етістіктерді де енгізген. Бұл тұста ғалым етістіктердің көбіне тұлғалық жағын ғана негізге алғандай көрінеді: ол сөз тіркесі мен аналитикалық формалы етістіктерді, сондай-ақ күрделі етістіктерді нақты межелеп, айқын ажыратып көрсетпейді.
Құндылығы
Дегенмен Ы. Маманов еңбектері аталған тілдік құбылыстардың ара-жігін толық ашып бермесе де, аналитикалық формалы етістіктердің мағыналық қырларын тереңдете сипаттауымен құнды.