Пушкин және қазақтар

Пушкиннің Орынбор–Орал сапары және «Пугачев тарихының» дерек көздері

Баспасөзде ара-тұра жазылғанымен, толық ашыла қоймаған мәселелердің бірі — Пушкиннің 1833 жылғы сапары барысында Бөкей ордасындағы ахуалға, қазақ даласына және сол кеңістіктегі тұлғаларға қатысы қандай болғаны.

Перовскийге (1795–1857) арнайы тоқталған жөн. Ол Пушкинмен және оның ұстазы В.А. Жуковскиймен ертеден таныс болатын. 1825 жылғы 17 тамызда Жуковскийге жазған хатында Пушкин Перовскийді ортақ таныс ретінде еске алады. Кейін де олар ара-тұра кездесіп тұрған. Орынборда Пушкин Перовскийдің қала сыртындағы үйіне тоқтайды.

Ақынның Орынборда болған екі күн шамасындағы сапары туралы әдебиетте аз жазылған жоқ. Бірақ көптеген авторлар осы қысқа мерзімде (19–20 қыркүйек) Пушкиннің Орынбор мұрағатында қаншалықты жұмыс істеп үлгергенін және қандай құжаттарды алғанын нақтылай бермейді. «Пугачев тарихының» деректік негізіне мұқият қарасақ, керекті құжаттардың едәуір бөлігі әскери министрлік мұрағатынан алынғанға ұқсайды. Ал Орынбор мұрағатында ақын аз ғана уақыт болып, кейбір материалдарға шолып өткен деп шамалауға болады.

Орал, станицалар және куәгерлермен сұхбат

21 қыркүйекте Пушкин Орал қаласына келіп, ондағы үш күнді казактар қауымында өткізеді де, 23 қыркүйекте кері жолға шығады. Орынбор мен Оралда, сондай-ақ Сорочинская, Переволоцкая, Нижнеозерная станицаларында және Бердск слободасында көнекөздермен, көтеріліс куәгерлерімен сұхбаттасады.

Бұдан кейінгі беттерде Пушкин қазақтардың ертеректегі тарихына, қалмақтармен қарым-қатынасына да назар аударады. Бірінші тарауға берілген түсініктемеде 1771 жылғы «шаңды жорықта» қазақ жасақтарының қалмақтарға ірі шығын келтіргені туралы дерек келтіріледі. Бұл мәлімет ақынға П.И. Рычков еңбектерінен де белгілі болуы ықтимал.

Пушкин Орал казактары туралы да мол мағлұмат береді: олар тұзды Индер мен Грязное көлдерінен немесе Жем жағалауы маңындағы көлдерден алатынын атап өтеді. Сонымен қатар, «Пугачев тарихы» үшін жиналған материалдар арасында көтеріліс басшысының қазақ халқына арнаған үндеуі болғаны да көрсетіледі.

«Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» және Пушкин мұрағатындағы із

Жайық бойында сақталған аңыз-әңгімелердің бірі — «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырының жазылып алынуы. Пушкин мұрағатынан осы лиро-эпостың мазмұны табылғаны жөнінде ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап айтылады. Кей зерттеушілер ақын бұл сюжетті Орынборда немесе Оралда жүргенде естіді десе, енді бірқатары оны В.И. Дальден немесе тікелей қазақтардан жазып алған болуы мүмкін дегенге бейім.

1825 жылы бұл эпостың халық аузындағы нұсқасын С.Б. Броневский жазып алғаны белгілі, әрі оның Пушкинмен таныстығы зерттеушілерге мәлім. Одан бұрын (1807) Семейден Шығыс Түркістанға барған қазақ көпесі Мұртаза Файзуллин эпос сюжетін жазып алып, кейін Г.Ф. Генске тапсырған деген дерек айтылады. Демек, Пушкинге жыр мазмұнын Генс беруі де ықтимал.

Зерттеушілердің басым бөлігі Пушкин «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жайын А.И. Левшиннің кітабынан білді деген тұжырымды қолдайды. Бірақ бұл да «ақын сюжетті қашан, қай жерде, кімнен жазып алды?» деген сұраққа түпкілікті жауап бермейді.

Пушкин мен Даль: серіктестікке қатысты даулы тұстар

Орынбор–Орал сапарына қатысты жұмбақ жайттың бірі — Пушкин мен В.И. Дальдің (1801–1872) Орынборда жүздесуі және Дальдің Оралға дейін ілесуі. Кейінгі уақыттарда Даль Пушкиннің жолсерігі болмаған деген пікірлер де айтылды. Мұндай күмәннің тууына мұрағаттағы бір рапорт себеп болған: 1833 жылдың 21 қыркүйегінде Даль «Орал әскері жеріне» барып қайтқаны туралы Орынбор генерал-губернаторына есеп береді. Дәл сол күні Пушкин Оралға жолға шыққан.

Пушкиннің 1835 жылғы көктем шамасында Перовскийге жазған хатында: «Бердскідегі серуеннің естелігі ретінде сізге “Пугачев тарихын” жіберіп, оған тағы 3 данасын қосып отырмын — Дальге, Покотиловқа және сондағы аңшыға…» деуі де көп жайтты аңғартады. Мұндағы В.А. Покотилов — казак әскерінің атаманы, ал «аңшы» — инженер-капитан К.Д. Артюхов.

Қазақ халқының тұрмысы мен ауыз әдебиетін жақсы білген, кейін Исатай–Махамбет көтерілісіне іш тартып пікір білдірген Дальдің қазақтар жайлы әсерлі әңгімелері Пушкинге ықпал етпей қоймағаны заңды. Ақ Жайық, дала келбеті, жергілікті әндер мен аңыздар ақынның қиялын қозғап, көтеріліске қатысқан орыс, башқұрт, қалмақ, қазақ халықтары туралы еңбегінің психологиялық аурасын айқындайды.

Жәңгір хан, Махамбет және Карелин: дерек пен жорамалдың арасы

Ашылмай келе жатқан мәселелердің бірі — А.С. Пушкиннің Жәңгір хан (1801–1845), Махамбет Өтемісұлы (1803–1846) және Г.С. Карелинмен (1801–1872) байланысы.

Жәңгір хан Петербургке 1826 жылы Фатима ханыммен бірге І Николайдың таққа отыру салтанатына келгені белгілі. Ортақ таныстардың болуы (профессорлар А. Казембек, К.Ф. Фукс және басқалар), уақыт пен кеңістік факторлары екі тұлғаның жолы түйісуі мүмкін деген ойға жетелейді. Мәселен, Қазан университетінің бұрынғы ректоры, өлкешіл-ғалым К.Ф. Фукспен Пушкин 1821 жылдан таныс еді; 1833 жылы Орынборға бара жатқанда Қазанда Фукстың үйіне бір күн тоқтағаны, кейін хат жазысып тұрғаны — осы байланыстардың шынайылығын көрсетеді. Бірақ нақты кездесуге қатысты дерек жоқ: 1826 жылы Пушкин Михаиловское ауылында айдауда болатын.

Махамбет пен Пушкин: сырттай сабақтастық және орынсыз «кездестірулер»

Кейінгі жылдары жарияланымдарда Махамбет пен Пушкинді Нарын құмында, «Хан тоғайында» жолықтыратын тұжырымдар кездесті. Алайда орыс ақынының күн сайынғы бағытын, уақытын тәптіштеп жазған зерттеулердің ешқайсысында мұндай кездесу туралы дерек жоқ.

1833 жылдың жазында Даль Гурьев (қазіргі Атырау), Орал, Бөкей ордасына екі айлық іссапарда болып, қазақ ауылдарын аралап, жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігімен және рухани дүниесімен танысады. Сол жылы мамыр–маусым айларында Махамбет Жәңгір ханның баласы Зұлқарнайды оқуға апару үшін Орынборға аттанады; олар Карелиннің үйінде тұрады. Жәңгір ханның 1833 жылғы 11 қарашада Таубұйраттан жазған хаты да Карелинмен арадағы байланысын аңғартады.

Осындай ортада Пушкиннің Орынборға келіп-кеткені туралы әңгіме болғаны сенім туғызады. Бірақ осыдан «Пушкин мен Махамбет міндетті түрде жүздесті» деген қорытынды шығару дәлелсіз. Рухани сабақтастық пен дарын ықпалдастығы тек бетпе-бет кездесумен шектелмейді.

Пушкин мұрасының қазақ даласындағы жолы

Пушкиннің «Ескерткіш» өлеңінің ертеректегі нұсқасында «қырғыз, қалмақ» деп аталуы көпшілікке мәлім. Мұнда қазақ (қырғыз-қайсақ) пен қалмақтың бір географиялық кеңістікте қатар аталуына байланысты редакциялық ауысымдар болуы мүмкін деген ой да айтылады. Бірақ мәселе белгілі бір сөздің аталу-аталмауында емес, қазақ даласы туралы сан алуан мағлұматтардың Пушкиннің рухани әлемінде алған орнында.

Пушкин өмірден өткеннен кейін де оның мұрасын қазақ даласында насихаттағандардың бірі — С.А. Раевский. Ол М.Ю. Лермонтовтың «Ақын өлімі» өлеңін таратқаны үшін Бөкей ордасына жер аударылған Пушкиннің досы еді. Жәңгір хан кеңсесінде орыс канцеляриясын басқарды, хан тапсырмасымен Орда картасын толықтырды. Демек, хан сарайында да, Ордада да Пушкинді білген, өлеңдерін тыңдаған орта болған.

Шоқан, Достоевский және «Джон Теннер» арқылы ашылатын параллель

Пушкин мұрасын қазақ даласында таныту арналарының бірі — Омбыдағы зиялы орта арқылы қалыптасқан ықпал. Декабрист Н.В. Басаргиннің Шоқан Уәлихановпен танысуы, Капустиндердің үйіндегі әдеби отырыстарда Пушкин өлеңдерінің оқылуы, сондай-ақ Шоқанның Петербургте «Литературная газета» тігінділерімен танысуы — осының бәрі ықылас пен білімнің табиғи ұласуын көрсетеді.

Джон Теннер — 1830 жылы Нью-Йоркте жарық көрген «Жазбалардың» кейіпкері; онда американ үндістерінің қасіретті тағдыры суреттеледі. Пушкин 1835 жылғы французша аудармамен танысып, 1836 жылы «Современник» журналында «Шолушы» («The Reviewer») бүркеншік есімімен памфлет жариялайды. Ақынның назарын аудартқан — «демократия» деген ұранның тасасында жергілікті халықты қырып-жойған екіжүзділік пен қатыгездік мәселесі еді. Достоевскийдің дәл осы мысалды алға тартуы да кездейсоқ емес секілді.

Мәтін осы тұста үзіледі; әрі қарайғы ой, бәлкім, қазақтардың сол кезеңдегі тарихи тағдыры мен сыртқы қысым жағдайындағы рухани ахуалын Пушкин назар аударған үндістер қасіретімен салыстыра пайымдауға қарай ойысар еді.