Қазақша рефераттар

Дайын бұйымдарды қабылдау

Адамның іс-әрекетінің нәтижелілігі мен тиімділігі оның ақыл-ойының даму деңгейіне тікелей тәуелді. Сондықтан мектеп оқушыларының ойлау қабілетін дамыту күн тәртібінен түспеуі тиіс. Арнайы білім алу, жоғары кәсіби дайындықтан өту, қоғам талап ететін мәдениеттілікті игеру және, ең бастысы, табысты еңбек ету — терең ойлауды, өзгеше әрі жаңаша шешім табуды қажет етеді. Академик Ю. Бабанский атап өткендей, қызметкерлердің «ойлана білу мәдениетіне» қойылатын талаптар айтарлықтай өзгеруде.

Қазіргі өндіріс пен еңбек нарығына психологиялық тұрғыдан дайын, ойы ұшқыр, икемді, жүйелі, ойлау диапазоны кең мамандар қажет. Инновациялық технологияларды енгізу шығармашылық іскерлігі жетілген, білімін өз бетінше толықтыра алатын, өзгерістерді шапшаң игеретін кадрларды даярлауды талап етеді.

Оқушылардың ақыл-ойын дамытудың негізгі міндеттері

1) Білім қоры

Оқушыларды ғылыми-техникалық және әлеуметтік прогресс талаптарына сай жалпы білім қорымен қаруландыру.

2) Дүниетаным және шығармашылық

Ғылыми дүниетанымды қалыптастырып, шығармашылық жұмыстарға икемдеу.

3) Танымдық қабілеттер

Ақыл-ой күшін және танымдық қабілеттерін мақсатты түрде дамыту.

4) Ынта және өзіндік білім

Білімге қызығушылықты арттырып, өз білімін тұрақты толықтыруға және ой-өрісті кеңейтуге үйрету.

Технология сабақтарының бағыты: ойлау әрекетін белсендіру

Оқушылардың танымдық және шығармашылық күштерін барынша дамытуға бағытталған әдістерді қолдану — ақыл-ой тәрбиесінің өзекті тетігі. Соңғы жылдары адамның білімді өз бетінше пайдалана білуіне ерекше мән беріліп отыр. Сондықтан технология сабақтарында назардың басым бөлігі ақыл-ой еңбегі мәдениетін қалыптастыруға, ойлау әрекетін белсендіруге және білімді өздігінен игеру тәсілдерін үйретуге аударылуы тиіс.

Өзіндік жұмыс үлесі

Технология сабақтарында уақыттың шамамен 75%-ын оқушылардың өздігінен орындайтын жұмыстарына бөлу тиімді. Мұндай жұмыстың нәтижелілігі — оқушының білімін тапсырманы орындауға қолдана алуымен, дағдысы мен біліктілігінің деңгейімен өлшенеді.

Бақылау барысында байқалған кемшіліктер мен ағаттықтар тіркеліп, жекелеген оқушыларға ауызша көмек беріледі. Оқу материалы оқушыларды технологиялық және еңбек процестерінің мәнді мәселелерімен, өндірісті ұйымдастыру тәсілдерімен, экономикалық іс-әрекеттермен таныстыратын мазмұнда құрылуы қажет. Сонымен бірге рационализаторлық іс-әрекет тәжірибелері туралы мәліметтердің берілуі орынды.

Рационализаторлық тәсілдер: өнімділік пен өзіндік құн

Мақсаты

Рационализаторлық іс-әрекеттердің мақсаты — еңбек өнімділігін арттыру және бұйымның өзіндік құнын төмендету. Өзіндік құн бұйымға жұмсалатын еңбек пен уақыт мөлшеріне тәуелді.

Негізгі тетіктері

  • өнімділігі жоғары жабдықтар, бейімдемелер мен аспаптарды қолдану;
  • еңбек түрлерін механикаландыру;
  • шапшаң өңдеу әдістерін енгізу;
  • қосалқы процестерге кететін уақытты қысқарту.

Мысалы, метал өңдеу станоктарында кейбір өндірістік жағдайда жұмыс уақытының 50–80%-ы қосалқы істерге жұмсалатыны байқалады. Жұмыс орнын тиімді ұйымдастыру (тетікті орнату, бекіту, босату әрекеттерін жетілдіру) және станок механизмдерін басқаруды оңтайландыру уақыт шығынын едәуір азайтады.

Жұмысшының шаршамауын қамтамасыз ету еңбек қозғалыстарының тиімділігімен тікелей байланысты. Технология сабақтарында дайындаманы бекіту, босату, кескіштерді орнату, өңделетін тетікті бақылау сияқты әрекеттерді жүйелі түрде үйрету оқушылардың жаңашылдыққа, шығармашылыққа қызығушылығын арттырады. «Алу, орнату, қондыру, бекіту» секілді еңбек амал-айлаларын меңгерту — еңбекке ықыласты күшейтіп, нақты дағдыларды қалыптастырады.

Мектеп тәжірибесіне енгізуге болатын өндірістік тәсілдер

Машина құрастыру зауыттарында процестер санын азайту, дайындаманың ең тиімді нұсқасын таңдау, өңдеуге қалдырылатын қабатты мүмкіндігінше жұқарту, амалдарды қатар жүргізу, көліктік-көтеру жұмыстарын механикаландыру және автоматтандыру сияқты бағыттар тұрақты түрде жетілдіріледі. Бұл тәсілдердің едәуір бөлігін мектеп жағдайында да қолдануға болады.

Метал өңдеу кезінде оқушыға түсіндіретін практикалық ұстанымдар

  • өңдеуге қалдырылатын қабатты азайту арқылы металды үнемдеу;
  • дайындама пішінін дайын бұйым пішініне барынша жақындату;
  • кесу жылдамдығын арттыру және ауыстыруларды тиімді ұйымдастыру арқылы процесті қарқындату;
  • автоматтандыру мүмкіндіктерін таныстыру;
  • кесудің орнына пластикалық деформация, электрохимиялық, ультрадыбыстық және өзге прогрессивті әдістер туралы түсінік беру.

Жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру да өнімділікке тікелей әсер етеді: жабдықтарды, аспаптарды, дайындамаларды орындалу ретіне сай орналастыру артық қозғалыстарды қысқартады, жұмысты ыңғайлы етеді. Артық қимылдарды азайту мүмкіндігі орындалатын жұмыстың сипатына, тетіктің өлшемі мен массасына, көтеру механизмдерінің бар-жоғына тәуелді.

Оқу барысындағы бағалау құралдары: тест, тірек материалдар, технологиялық карта

Мысал тест сұрақтары (ағаш материалы)

  1. Ағаш материалының түсі неге байланысты?

    • а) ағаштың жасы мен қоршаған ортасына
    • ә) қабығына
    • б) жасына

  2. Неліктен ылғал ағашты өңдеу алдында кептіреді?

    • а) ылғал ағашты өңдеу қиын, тез шіриді; бұйым кебу барысында пішінін өзгертіп, жарылуы мүмкін
    • ә) ылғал ағашты өңдеу қиын
    • б) ылғалы көп ағаштың беріктігі төмен

  3. Ағаштың сыртқы қабаты жарылмау үшін қандай шаралар жасалады?

    • а) майлы бояу жағу немесе борлы әкпен өңдеу
    • ә) қабығын аршу
    • б) көлеңкеде бірнеше ай ұстау

  4. Ағаш мүкістерінің кең тараған түрлері қандай?

    • а) жарық, бұтақ
    • ә) бұтақ, без, талшықтың қисаюы, қос өзектілік, қуыс шірік және т.б.

Тест тапсырмаларынан кейін технологиялық картаны әзірлеуге қажетті білім пысықталады: плакаттар, сызбалар, өлшеуіш құралдар сияқты жабдықтар қолданылады. Бұл кезеңде оқушылардың материал қасиеттерін білуі, бұйымның ықшам әрі ыңғайлы болуын негіздеуі, сызба элементтерін меңгеру деңгейі айқындалады. Кейбір сұрақтар қайта талданып, мысалдар арқылы білім тереңдетіледі.

Технологиялық карта деген не?

Технологиялық карта — дайындама мен материалдардың дайын бұйымға айналғанға дейінгі «жолын» көрсететін құжат. Онда кезең-кезеңімен технологиялық процестер, қолданылатын материалдар, құрылғылар, құрал-жабдық түрлері және өзге де маңызды мәліметтер беріледі.

Метал өңдеу: болашақ маманға қажет базалық операциялар

Оқушыларды кәсіпке, кәсіпкерлікке және шығармашылыққа икемдеуде метал өңдеу жұмыстарының мүмкіндігі зор. Техникалық прогресс білікті жұмысшы кадрларға және олардың кәсіптік шеберлігіне жоғары талап қойып отыр. Болашақ инженерлер, жөндеушілер, аспапшылар ең алдымен метал өңдеу операцияларын жетік меңгеруі қажет: белгі салу, шауып кесу, тілу, егеу, тесу, бұрғылау, қайрақпен өңдеу, дәнекерлеу, тойтару және т.б.

Қарапайым детальды жасау логикасы (мысал)

  • табақ металға сызба бойынша контур түсіру (белгі салу);
  • керекті бөлікті бөліп алу (шауып кесу немесе тілу);
  • қисаю болса түзету, қажет болса ию операциясын орындау;
  • қысқышқа бекітіп, өлшемге дейін егеу;
  • екі жерден тесу/бұрғылау; бір тесікті дәл өлшемге келтіру (ұңғылау, зенкерлеу);
  • екінші тесікке бұранда бедерін шығару (метчик).

Операциялардың белгілі бір тәртіппен жүйелі орындалатын жиынтығы технологиялық процесс деп аталады.

Сабақ жоспарының үлгісі: «Металды егеп өңдеу»

Сабақтың мақсаты

Оқушыларды егеудің түрлерімен таныстыру және металды егеп өңдеу әдістерін үйрету.

Білімдік міндет

Жазық, дөңес, ойық беттерді, жырашықтарды, әртүрлі пішіндегі тесіктерді және түрлі бұрышпен орналасқан беттерді егеп өңдеуді үйрету.

Дамытушылық міндет

Теорияны практикалық іс-әрекетпен ұштастырып, оны іс жүзінде қолдануға дағдыландыру.

Тәрбиелік міндет

Егеудің еңбек әрекеттерінде үнемі қажет құрал екенін түсіндіру, ұқыптылық пен ептілікке тәрбиелеу.

Түсіндірме: егеу деген не?

Металды егеу — егеудің көмегімен металды жаңқалап тегістеу операциясы. Егеу — белгілі қима пішінді болат өзектен жасалған жону аспабы; бетінде жоңғыш тістер қызметін атқаратын кертіктер болады. Кертіктері бір қабат, қос қабат, түрпі және доға тәрізді болып келеді.

Сарамандық тапсырмалар

  • жазық бетті егеу жаттығулары;
  • домалақ пруттан төртбұрышты дайындама жасау (ұзындығы 50 мм).

Мұғалімнің бақылауы

  • жұмыс орны мен құрал-сайманның дұрыстығын тексеру;
  • технологиялық картаға сай материалдың сәйкестігін анықтау;
  • дайындаманың қысқышқа дұрыс бекітілуін бақылау;
  • әр оқушыға жеке көмек көрсету, егелеу әдісін меңгерту;
  • қауіпсіздік ережелерінің сақталуын қадағалау;
  • дайын бұйымды қабылдау және талдау.

Кәсіпкерлікке баулу: шығынды есептеу мәдениеті

Технология сабақтарында оқушыларды кәсіпкерлікке бейімдеудің тиімді жолдарының бірі — экономикалық есептеулерге үйрету. Бұйым құны, әдетте, материалдарға, электр энергиясына және еңбек шығындарына байланысты қалыптасады. Бұл үшін бұйым бөлшектеріне қанша және қандай материал кететінін анықтау, өлшем бірліктерін дұрыс қолдану және қажет болса СИ жүйесіне көшіру маңызды.

Материал бірліктерінің жиі кездесетін түрлері

  • болат листі, сортты прокат — көбіне масса/ұзындыққа тәуелді;
  • ағаш — текше метр;
  • фанера, ДСП, ДВП — дана, шаршы метр немесе текше метр;
  • рейка — ұзындық метр (погон метр).

Есептеудің оқу-тәжірибелік үлгісі

Кей жағдайда дайындаманың массасын таразыға тартып өлшеу мүмкін болмайды. Мұндайда өлшемдерді СИ жүйесіне көшіріп, көлемді есептеу арқылы массаны табуға болады: маса = көлем × тығыздық. Мысалы, болаттың тығыздығы шамамен 7600 кг/м³ деп алынады. Кейін табылған масса материалдың бірлік бағасына көбейтіледі.

Ескерту: мәтіндегі бағалар мен сандық мәндер оқу мақсаты үшін шартты түрде алынады; нақты өндірістік есепке дәлме-дәл сәйкес келмеуі мүмкін.

Мұндай есептер оқушыларды өмірге дайындайды: ресурсты үнемдеуді, шығын құрылымын түсінуді, жұмысты жоспарлауды үйретеді. Ең маңыздысы — теорияны нақты әрекетпен ұштастырып, дербес ойлау мен жауапкершілікті күшейтеді.