ХІХ ғасырдың жартысына дейін Еуропалық туризм тек қана элитарлық келбетке ие болады, ал оған қатысушылар ауқатты жоғарғы сынып өкілдері болып, сол кезгі кейбір авторлар туризмді аристократтық туризм деп те атады

Туризмнің элитарлық кезеңнен бұқаралық қозғалысқа өтуі

ХІХ ғасырдың ортасына дейін Еуропадағы туризм негізінен элитарлық сипатта болды: саяхатқа көбіне ауқатты, жоғары тап өкілдері ғана шыға алатын. Сол кезеңнің кейбір авторлары бұл құбылысты «аристократтық туризм» деп атады.

Алайда ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, әсіресе ХХ ғасырдың 1920-жылдарында туристік қозғалыс айтарлықтай өзгеріп, біртіндеп демократиялана түсті: саяхаттау қолжетімді бола бастады, ал туристер құрамы кеңейді.

ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы дамудың негізгі факторлары

Бұл кезеңдердегі туризмнің дамуы көптеген факторларға тәуелді болды. Ең маңызды бағыттар төмендегідей:

• Көлік құралдарының дамуы (теміржол, теңіз қатынасы, кейінірек автомобиль және авиация).
• Өнеркәсіптің өсуі және соған байланысты халықтың тұрмыс деңгейінің жақсаруы.
• Урбандалудың күшеюі және қалалық өмір ырғағының өзгеруі.
• Бос уақыттың артуы (демалыс күндері, төленетін еңбек демалыстарының орнығуы).
• Қоғамның мәдени деңгейінің жоғарылауы және танымдық қызығушылықтың өсуі.
• Мемлекеттік саясат пен ұйымдастыру тәжірибесінің қалыптасуы.

Теміржол: саяхат құнын төмендеткен алғашқы үлкен серпін

Ең алғашқы теміржол желілерінің бірі — Манчестер – Ливерпуль бағыты — 1825 жылы Англияда ашылды. Бұрын апталарға созылатын сапарлар енді әлдеқайда жылдам әрі салыстырмалы түрде арзан бола бастады.

Теміржолдар Еуропаның көптеген елдерінде тез қарқынмен салынып, туристік қозғалыстың көлемін де, бағыттарының құрылымын да өзгертті. Әсіресе курорттық аймақтар мен емделу орындарының географиясы кеңейіп, жаңа «туристік станциялар» пайда болды.

Теңіз көлігі: құрлықаралық сапарлардың жылдамдауы

Теңіз техникасының дамуы, әсіресе желкенді кемелердің орнына пароходтардың келуі құрлықаралық байланыстарды жақсартты. Атлант мұхитын кесіп өту уақыты айтарлықтай қысқарды.

Құрлықаралық рейстермен қатар, Еуропа теңіздері бойынша, әсіресе Жерорта теңізі мен Ла-Манш аймағында саяхатшылар саны тұрақты түрде өсе түсті.

Автомобиль дәуірі: туристік карталардың жаңаруы

ХХ ғасырдың 1920-жылдары, әсіресе 1930-жылдары автомобиль көлігінің жаппай таралуы көптеген елдердің туристік «картасын» өзгертті. Жол желілері кеңейіп, жөнделіп, қозғалыс қарқынына бейімделе бастады.

Автомобильдің кең таралуы арнайы жолдар — автострадалар — салу идеясын күшейтті. Алғашқы ірі автострадалардың бірі 1923 жылы Солтүстік Италияда салынды, ал жүйелі даму 1930-жылдардың екінші жартысында айқын көрінді.

Авиация: жаңа жылдамдық, жаңа ауқым

ХХ ғасырдың 1920–1930-жылдары көптеген елдерде тұрақты әуе желілері қалыптаса бастады. Туристік тасымалда авиацияның рөлі өссе де, туристік мақсаттағы құрлықаралық әуе қатынасы кешірек орнықты.

Ұйымдастырылған туризмнің тууы: Томас Кук феномені

Туристік белсенділіктің артуы саяхат бюроларының ашылуына жол ашты, ал олар уақыт өте келе туризм индустриясының маңызды тірегіне айналды. Ерекше бетбұрыс 1841 жылы ағылшын мұғалімі Томас Кук Мидленд округіндегі теміржол компаниясын Лейстер – Лафборо арасындағы 18 км бағытта мерекелік пойыз ұйымдастыруға ынталандырған кезден басталады.

Томас Кук бюросы уақыт өте келе туристерді орналастыру, жолсілтемелер мен мерзімді басылымдар шығару, жарнама жүргізу, банктік операциялар және валюта айырбастау секілді қызметтерді қамти бастады. Ол 1892 жылы қайтыс болды, алайда ісін ұлы мен серіктестері жалғастырды.

Бүгінде Томас Кук атымен байланыстырылатын халықаралық туристік құрылымдар әлемнің көптеген аймақтарында туризм қызметтерін ұсынады.

Жолсілтемелер мен клубтар: туристік мәдениеттің қалыптасуы

ХVІІІ ғасырдың соңына қарай өзге елдерге әртүрлі мақсатпен сапарлайтын адамдарды «туристер» деп атай бастады. 1829 жылы саяхатшыларға арналған әлемдегі алғашқы жолсілтемелердің бірі жарық көрді: оны неміс баспагері К. Бедекер шығарды. Бұл дәстүр кейін Еуропада өз бетінше саяхаттайтындар үшін кең қолданыс тапты.

Соғыс пен қайта өрлеу: ХХ ғасырдың ортасындағы туризм

ХХ ғасырдың бірінші жартысында халықаралық және ұлттық туризм кеңейіп, жаңа елдерді қамти түсті. Туристік маршруттарға тарихи орындар мен мәдени ескерткіштер жиі енгізілді. Бұл кезеңде халықаралық туристік ағымның негізгі бөлігі Еуропаға бағытталды.

Алайда ІІ Дүниежүзілік соғыс халықаралық туризм көлемін күрт қысқартты. Соғысқа дейінгі деңгейге тек 1940-жылдардың соңында ғана қайта жетті. Соғыстан кейінгі кезеңде туристік сапарлар АҚШ пен Канадада кең тарай бастады.

Туризмнің «ХХ ғасыр феноменіне» айналуы

Қазіргі түсініктегі туризмнің ұйымдасқан үлгілері ХІХ ғасырдың соңында қалыптаса бастаса да, оның шынайы қарқынды дамуы ХХ ғасырдың екінші жартысында айқын көрінді. Техника мен технологияның, сондай-ақ қоғамдық қатынастардың жедел дамуы туризмді кең ауқымды әлеуметтік-экономикалық құбылыс деңгейіне көтеріп, оны «ХХ ғасырдың феномені» ретінде сипаттауға негіз болды.

Туризм тарихындағы ең ірі төңкерістердің бірі ат-арбалардың орнын техникалық көлік құралдары — теміржол мен кемелердің басуынан басталды. Келесі кезең автомобиль мен ұшақтардың таралуымен жалғасты. Әрбір жаңа көлік толқыны саяхат географиясын кеңейтіп, қозғалысты бұқаралық сипатқа жақындатты.