Ақшалай қаражат
Айналым қоры және айналым капиталы: мәні, құрамы, құрылымы
Кәсіпорынның айналым қоры мен айналым капиталы ұғымдарын, олардың мәнін, қызметін және құрамын қарастыру маңызды. Бұл ұғымдар бір-біріне жақын болғанымен, барабар (тең) емес.
Негізгі айырмашылық: айналым қоры әр өндірістік циклде толық тұтынылады және өзінің құнын өндірілген өнімге толық өткізеді, ал айналым капиталы ұғымы бұдан кеңірек.
Айналым қоры: өндірістегі рөлі
Айналым қоры — өндірістік үдерістің міндетті бөлігі және өнімнің өзіндік құнының негізгі элементтерінің бірі. Ол негізгі өндірістік қорлардан мына қасиетімен ерекшеленеді: әр өндірістік циклде толық жұмсалып, өзінің құнын дайын өнімге толық көшіреді.
Құрамы (мысалдар)
- шикізат, негізгі және қосалқы материалдар
- сатып алынған жартылай фабрикаттар, құрастырушы бұйымдар
- отын, ыдыс және ыдыс материалдары
- қосалқы бөлшектер
- аяқталмаған өндіріс құрамындағы материалдар
Өзіндік құнға әсері
Өнім бірлігіне жұмсалатын шикізат, материал, отын және энергия шығындары неғұрлым аз болса, өнімді өндіру мен дайындауға кететін еңбек шығыны соғұрлым үнемді болып, нәтижесінде өзіндік құн төмендейді.
Айналым капиталы: кеңірек экономикалық санат
Айналым капиталы экономикалық санат ретінде кең мағына береді: ол айналым қоры мен айналым (айналымдағы) қоры жиынтығын қамтиды.
Айналымдағы қор (айналым қоры) неден тұрады?
Қызмет барысында сатуға шығарылған дайын өнім мен тауарлар, сондай-ақ кассадағы немесе банктегі есеп айырысу шотындағы ақша қаражаттары және дебиторлық берешек түрінде көрінеді. Бұл қорлар құн түзуге тікелей қатыспайды, бірақ қалыптасқан құнды өткізуге (тасымалдауға) қызмет етеді.
Негізгі қызметі: ақша қаражаттары арқылы айналымның үздіксіздігі мен бірқалыптылығын қамтамасыз ету.
Айналым капиталы — өндірістік айналым қорларын құруға, пайдалануға және өндіріс пен өнім өткізудің үздіксіздігін қамтамасыз етуге авансы ретінде салынатын ақша қаражаттарының жиынтығы.
Өндірістік-коммерциялық цикл және ақша айналымы
Айналым капиталының элементтері шаруашылық операциялардың үздіксіз ағынына кіреді: сатып алу өндірістік запастар мен кредиторлық берешекті арттырады; өндіріс дайын өнім көлемін көбейтеді; өткізу дебиторлық берешек пен ақша қаражаттарының қозғалысын қалыптастырады. Бұл цикл бірнеше рет қайталанып, ақыр соңында ақшалай түсімдер мен төлемдерге әкеледі.
Цикл ұзақтығы
Ақша айналымы жүретін уақыт кезеңі өндірістік-коммерциялық циклдің ұзақтығы деп аталады.
Нені қамтиды?
Шикізат пен материал үшін ақша төлеу сәтінен бастап, дайын өнімді сатудан ақша түскенге дейінгі уақыт аралығы.
Әсер ететін факторлар
- жеткізуші кредиті мерзімі
- сатып алушыға берілетін кредит мерзімі
- шикізаттың запаста жату уақыты
- өндіріс және қоймада сақтау кезеңі
Айналым капиталының құрылымы және жіктелуі
Айналым капиталының жекелеген элементтері (немесе құрамдас бөліктері) арасындағы меншікті қатынас айналым қаражатының құрылымы деп аталады. Жоспарлау, есептеу және талдау тәжірибесінде айналым капиталы бірнеше белгі бойынша топтастырылады.
Топтастыру белгілері
- 1 Функционалдық рөлі бойынша: өндірістік айналым қоры және айналымдағы қор.
- 2 Басқарылу дәрежесі бойынша: нормаланатын және нормаланбайтын айналым қаражаты.
- 3 Қалыптасу көзі бойынша: меншікті және қарыз айналым капиталы.
- 4 Өтімділік бойынша: абсолютті өтімді, жылдам сатылатын, баяу сатылатын активтер.
- 5 Капитал салу тәуекелі бойынша: тәуекелі өте төменнен жоғарыға дейін.
- 6 Материалдық-мүліктік маңызы бойынша: еңбек заты (шикізат, материал, отын, аяқталмаған өндіріс), дайын өнім/тауар, есептердегі ақша қаражаттары және т.б.
1-кесте. Функционалдық рөлі бойынша құрамы мен құрылымы
| Бөлім | Топтар және элементтер |
|---|---|
| 1) Өндірістік айналым қоры |
1.1. Өндірістік запас
1.2. Өндіріс процесіндегі қаражат
|
| 2) Айналымдағы қор |
2.1. Сатылмаған өнім
2.2. Ақшалай қаражат
|
Дереккөз: Ниязбекова Р.Қ., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. «Кәсіпорын экономикасы». Оқу құралы. Алматы: Экономика, 2008.
Өндірістік айналым қорына алдағы уақытта өндіріске қажет материалдық запастар мен аяқталмаған өндіріс жатады. Айналым капиталының шамамен 80%-ы өндіріс саласында шоғырланады, өйткені жаңа құн тек өндіріс барысында түзіледі. Сондықтан айналым капиталының тиімділігі оның өндірістегі үлесіне едәуір тәуелді.
Нормаланатын және нормаланбайтын айналым қаражаты
Нормаланатын
Әдетте барлық өндірістік айналым қоры, сондай-ақ айналымдағы қордың бір бөлігі — кәсіпорын қоймасындағы сатылмаған дайын өнім қалдықтары. Бұл көрсеткіштер кәсіпорынның қаржы жоспарында (бизнес-жоспарда) бекітіледі.
Нормаланбайтын
Айналымдағы қордың қалған элементтері: тұтынушыларға жөнелтілген, бірақ әлі төленбеген өнім, ақшалай қаражат және есеп айырысудың барлық түрлері. Нормалар болмауы бұл бөліктер «бақылаусыз» дегенді білдірмейді: төлемеуді шектеуге бағытталған экономикалық санкциялар жүйесі қолданылады.
Норматив деңгейінің маңызы
- Тым төмен болса: кәсіпорын өндірісті қажетті қорлармен қамтамасыз ете алмайды және жеткізушілермен, қызметкерлермен уақытылы есеп айырысу қиындайды.
- Тым жоғары болса: нормативтен тыс қор жиналып, қосымша шығын туғызады; табыстылық төмендеп, активтердің құны өсуі салдарынан төлемдер де артуы мүмкін.
Қалыптасу көздері: меншікті және қарыз айналым капиталы
Меншікті айналым қаражаты
Кәсіпорынның меншік капиталы есебінен қалыптастырылады (жарғылық капитал, резервтік капитал, жинақталған пайда және т.б.). Көбіне ол баланс пассивінің I бөлімі мен баланс активінің I бөлімінің айырмасы ретінде анықталады (меншікті қаражаттан айналымнан тыс активтер шегеріледі).
Қалыпты қамтамасыз ету үшін оның шамасы жиі меншікті капиталдың 1/3 бөлігі деңгейінде белгіленеді. Нормативті жоғары басшылық бекітеді және жыл ішінде, әдетте, өндірістік жоспар өзгерген жағдайда ғана қайта қаралады.
Қарыз (тартылған) айналым қаражаты
Банк және банк емес кредиттер, облигациялық қарыз, кредиторлық берешек және басқа көздер арқылы қалыптасады. Уақытша пайдалануға беріледі: бір бөлігі ақылы (кредит, қарыз), екінші бөлігі тегін (кредиторлық берешек).
Банктік несие өндіріс саласында өндірістік қорлар мен шығындарды, ал айналыс саласында есеп айырысу құжаттарын және дайын өнімді қаржыландыруға бағытталуы мүмкін.
Маңызды ескерту
Ауыспалы айналым процесінде қаражат көздері тәжірибеде нақты ажыратылып отырмайды: мысалы, өндірісте тұтынылған материалдың қандай көз есебінен сатып алынғанын бөлек бақылау әрдайым жүргізіле бермейді. Дегенмен қалыптастыру жүйесі айналым жылдамдығына ықпал етеді: ол айналымды баяулатып та, жеделдетіп те жіберуі мүмкін.
Елдер бойынша капитал арақатынасы (мысал)
- Ресей: 50 / 50
- АҚШ: 60 / 40
- Жапония: 30 / 70
2-кесте. Өтімділік дәрежесі бойынша құрамы мен құрылымы
| Топ | Құрамы |
|---|---|
| 1) Ең өтімді активтер |
1.1. Ақшалай қаражат
— касса; — есеп айырысу шоты; — валюталық шот; — өзге ақшалай қаражат
1.2. Қысқа мерзімді қаржы салымдары
|
| 2) Жылдам сатылатын активтер |
2.1. Жөнелтілген тауар
2.2. Дебиторлық берешек
— тауар, жұмыс, қызмет үшін; — алынған вексель бойынша; — еншілес кәсіпорындармен; — бюджетпен; — қызметкерлермен өзге операциялар бойынша; — өзге дебиторлармен
2.3. Өзге айналым капиталы
|
| 3) Баяу сатылатын активтер |
3.1. Запастар және сатып алынған құндылықтар бойынша ҚҚС (алдағы кезең шығыстары шегерілген жағдайда)
|
Дереккөз: Ниязбекова Р.Қ., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. «Кәсіпорын экономикасы». Оқу құралы. Алматы: Экономика, 2008.
Кәсіпорынның айналымдағы қаражатының сапасы өтімділік және қаржы тәуекелі тұрғысынан бағаланады. Жіктеудің мақсаты — сатылуы екіталай ағымдағы активтерді дер кезінде анықтау. Тиімді басқару үшін қосымша қаржыландыру көздерін іздеумен қатар, қаражатты кәсіпорын активтерінде, әсіресе ағымдағы активтерде ұтымды орналастыру қажет.
3-кесте. Капитал салу тәуекелі дәрежесі бойынша құрамы мен құрылымы
| Топ | Құрамы |
|---|---|
| 1) Тәуекелі барынша аз |
1.1. Ақшалай қаражат
— касса; — есеп айырысу шоты; — валюталық шот; — өзге ақшалай қаражат
1.2. Қысқа мерзімді қаржы салымдары
|
| 2) Тәуекелі шамалы |
2.1. Дебиторлық берешек (күмәндісін шегергенде)
2.2. Өндірістік запас (сүр тауарды шегергенде)
2.3. Дайын өнім мен тауар қалдығы (сұранысқа ие еместі шегергенде)
|
| 3) Тәуекелі орташа |
3.1. Арзан бағалы және тез тозатын заттар
3.2. Аяқталмаған өндіріс (нормативтен тыс бөлігін шегергенде)
3.3. Алдағы кезең шығыстары
|
| 4) Тәуекелі жоғары |
4.1. Күмәнді дебиторлық берешек
4.2. Өндірістік сүр запас
4.3. Нормативтен тыс аяқталмаған өндіріс
4.4. Сұранысқа ие емес дайын өнім мен тауар
4.5. Жоғарыдағы топтарға кірмейтін өзге элементтер
|
Дереккөз: Ниязбекова Р.Қ., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. «Кәсіпорын экономикасы». Оқу құралы. Алматы: Экономика, 2008.
Тәуекел деңгейі бойынша айналым қаражаты 4 топқа бөлінеді. Бұл жіктеу кәсіпорын активтерінің сапасын бағалауға, тәуекелі жоғары элементтерді дер кезінде қысқартуға және қаражатты қауіпсізірек бағыттарға қайта бөлуге мүмкіндік береді.
Қорытынды
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның қалыпты жұмыс істеуі үшін жеткілікті көлемде айналым капиталының болуы — қажетті алғышарт. Айналым капиталы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз етіп, өндіріс пен өткізудің тұрақты жүрісін қолдайды. Оны ұтымды қалыптастыру және тиімді пайдалану кәсіпорынның қаржылық нәтижесіне, төлем қабілетіне және жалпы қаржылық тұрақтылығына жан-жақты әсер етеді.