Жапониядағы феодалдық тәртіптің дағдарысы туралы қазақша реферат
Феодалдық жүйенің ерекшелігі және алғашқы өзгерістер
Жаңа заман қарсаңында Жапония Азияның басқа елдері сияқты феодалдық мемлекет болды. Алайда Қытай, Иран немесе Осман империясымен салыстырғанда, Жапониядағы феодалдық қатынастардың басты ерекшелігі — феодал иеліктерінің көптігі және саяси бытыраңқылықтың ұзақ сақталуы.
Орта ғасырларда Үндістанда, Қытайда және Жапонияда қалалар қалыптасты. Жапон қалаларының айрықша сипаты — ертерек кезеңнің өзінде-ақ феодалдарға тәуелділіктен арылып, муниципалды басқару элементтері бар, салыстырмалы түрде еркін қалалық орталықтарға айналуы еді.
Жапония Азия елдерімен тығыз байланыста болып, буддизм мен конфуцийшілдік сияқты идеологиялық жүйелерді қабылдады. Азияда феодалдық тәртіп Батыс Еуропамен салыстырғанда ұзақ сақталды. Соған қарамастан, Жапонияда XVI ғасырда-ақ тауар-ақша қатынастары тереңдеп, өсімқорлық орталықтары, жалдамалы еңбекке сүйенген мануфактуралық өндіріс және алғашқы буржуазиялық укладтар қалыптаса бастады.
Еуропалықтардың келуі: сауда, миссия және қару
Батыс Еуропада Ренессанс, ғылыми серпіліс және ұлы географиялық ашылымдар жүріп жатқан кезде, теңіз жолдарының ашылуы құрлықтық сауда бағыттарының маңызын әлсіретті. Бұл Азиядағы бірқатар ірі мемлекеттердің әлемдік экономикалық үдерістерден шеттеуіне әсер етті. Еуропалық державалар теңізде үстемдікке қол жеткізіп, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әлсіз аймақтарды отарлауға кірісті.
1497 жылы Васко да Гама Үндістанға жетсе, кейінірек испандар мен голландтар Индонезия мен Филиппинге орнықты. 1542 жылы португалдықтар алғаш рет Жапонияның оңтүстігіндегі Кюсю аралына келді. Олардың келуі жиілеп, оңтүстіктегі князьдермен сауда күшейді: португалдықтар от қаруын алтынға айырбастап отырды.
1549 жылдан бастап Рим папасының қолдауымен католик миссионерлері көптеп келе бастады. Оларды бірқатар жергілікті феодалдар қолдады: жаңа сауда мүмкіндіктері мен әскери технологияларға қол жеткізу саяси бәсекеде артықшылық берді. XVI ғасырдың 80-жылдары Кюсюде христиандар саны шамамен 100 мыңға жетсе, XVII ғасырдың ортасына қарай 700 мыңға дейін өсті.
Бұл кезеңде ағылшын және голланд көпестері де көріне бастады. Еуропалықтардың белсенділігі Жапониядағы елді біріктіру үшін күрес жүріп жатқан уақытпен тұспа-тұс келді: сегун билігі көбіне номиналды сипатта болып, әсіресе оңтүстіктегі ірі князьдіктер орталыққа толық бағынбады.
Елді біріктіру және Токугава билігінің орнығуы
Елді біріктіру жолындағы күресте жапон тарихында ерекше орын алатын үш тұлға айқын көрінді: Ода Нобунага, Тоётоми Хидэёси және Иэясу Токугава. Бұл жетекшілердің әрекеті бір жағынан ішкі бытыраңқылықты еңсеруге, екінші жағынан еуропалық ықпалдан туындаған қауіптерді басқаруға бағытталды.
Бірігуге шаруалардың феодалдарға қарсы бас көтерулері де түрткі болды. Императорлық билік (VII ғасырдан бергі дәстүрлі институт) XVI ғасырда нақты саяси құзыретін жоғалтып, Киотодағы сарайда оқшау салтанатты мәртебемен ғана шектелді. Сегун әскері император сарайын қатаң күзетіп, ішкі және сыртқы байланыстарды бақылауда ұстады. Император қоғамда аса құрметтеліп, жоғарғы абыз ретінде қабылданды.
XVII ғасырдың басында Иэясу Токугава Жапонияның көп бөлігін өз ықпалына қаратып, сегун болып жарияланды. Осылайша Токугава сегунаты шамамен 250 жылға созылған билік кезеңін бастады. Бытыраңқылық пен феодалдық сепаратизм әлсіреп, архипелагтың негізгі аралдарын қамтитын біртұтас басқару жүйесі орнықты.
Демография және жер қатынастары
XVII ғасырдың басында Жапония халқы шамамен 17 млн болса, ғасыр соңына қарай 25 млн-ға дейін өсті. Жердің негізгі бөлігі сегунға, феодалдарға, сондай-ақ буддалық және синтоистік храмдар мен монастырьларға тиесілі болды. Шаруалар сегун, князьдер және бай самурайлар иеліктерінде еңбек етті.
Шаруалар қанауы және әлеуметтік шиеленіс
Шаруалар еңбек өнімінің жартысынан астамын қожайындарына өткізіп, үстіне жан басы салығын сегун қазынасына төледі. Қалғаны күнкөріске әрең жететін. Жапон тарихшысы Эйдзиро Хондзэ шаруалардың жағдайын ауыр еңбек пен қатаң әлеуметтік шектеулер арқылы сипаттайды: олардың тұрмысы мен тұтынуына тыйым көп болды, ал қоғамдағы үстем түсінік шаруаны негізінен салық төлеуші ретінде ғана қабылдады.
Қанаудың салдары
- Ашаршылық пен күйзеліс қаупі күшейді.
- Шаруалар өсімқорлардан қарыз алып, төленбейтін берешекке батты.
- Өсімқорлық капиталы ауылға терең еніп, феодалдық қатынастардың ішкі қайшылығын ұлғайтты.
Қалалардың өсуі, сауда және мануфактуралар
Токугава саясаты ел ішіндегі салыстырмалы тұрақтылықты күшейтіп, қалалар мен сауданың дамуына жағдай жасады. Бұл кезеңде шамамен 200-ге жуық қала және қалалық типтегі қоныстар болды. Ірі орталықтар — Эдо, Осака, Киото сияқты қалаларда жүз мыңнан астам халық тұрды.
Қалалар қолөнер мен сауданың тірегіне айналды. Қолөнершілер цехтарға бірігіп, кей салаларда монополиялық құрылымдар қалыптастырды. XVII ғасырдан бастап мануфактуралық типтегі өндіріс орындары көбейді. Қала көпестері байып, қоғам өміріне ықпал ете бастады: кейбірі сегун мен князьдерді қаржыландыратын сенімді тұлғаларға айналды. Олар әлсіреген феодалдардың шаруашылықтары мен өндіріс орындарын бақылауына алды.
«Жабық есік» саясаты: қауіптен қорғану және шектеулі байланыс
XVII ғасырдың 30-жылдарында сегунат сыртқы әлемнен оқшаулануға бағытталған бірқатар шараларды іске асырды. Негізгі мақсат — еуропалықтардың ықпалын әлсірету және феодалдық тәртіпті сақтап қалу болды. Христиан миссионерлерін қуу, христиандықтың таралуына тыйым салу ерекше орын алды.
Бұл саясаттың күшеюіне 1637 жылғы Симабарадағы шаруалардың антифеодалдық көтерілісі де әсер етті: көтеріліс христиан туы астында өтті және билікке елеулі қауіп ретінде қабылданды. 1640 жылы португалдықтар Макаодан келіссөз жүргізу үшін келгенде, миссия қатысушыларының бірі өлім жазасына кесілді.
Жапония Еуропамен ресми сауда байланыстарын негізінен тоқтатты. Дегенмен Симабара көтерілісін басуға көмектесті деп есептелген голландтарға ғана шектеулі түрде кей порттарға келуге мүмкіндік берілді. Сонымен қатар Жапония Қытай көпестерімен байланысын жалғастырып, өңірлік сауданы жандандыра түсті. Жапон көпестері Қытайда, Индонезияда және Филиппинде сауда жүргізді.
XVIII ғасыр: экономикалық серпін және жүйелік тығырық
Оқшаулану саясаты белгілі бір кезеңде ішкі қақтығыстарды бәсеңдетіп, шаруашылықтың дамуына мүмкіндік берді. Ауылға тауар-ақша қатынастары тереңдей еніп, қолөнер өркендеді; феодалдық экономика аясында капиталистік укладтардың белгілері күшейді.
XVIII ғасырда мануфактуралық өндіріс кеңейді: тоқыма және тігін, алкоголь өндіру, бояу, қант және қағаз өнеркәсіптері дамыды. Алайда феодалдық тәртіп экономиканың капиталистенуіне тежеу болды. Шаруаларды қанау күшейіп, төменгі сословиелерге салынатын салық түрлері көбейді. Нәтижесінде XVIII ғасыр бойы шаруалар көтерілістері жиі қайталанып отырды, ал сословиелік қайшылық айқын сипат алды.
Қорытынды: дағдарыстың тереңдеуі және сыртқы қатер
Бұл уақытта Батыс Еуропада өнеркәсіптік капитализм түбегейлі орнығып, отаршылдық саясат күшейді. Азияның әлсіз елдеріне қысым артты. Жапонияда болса феодалдық жүйе терең дағдарысқа тірелді: экономикалық өзгеріс пен нарықтың өсуі әлеуметтік құрылыммен үйлеспеді, қанау мен көтерілістер көбейді.
Осындай жағдайда Батыс державалары тарапынан Жапонияны отарлауға ұмтылу қаупі де айқын сезілді. Токугава билігі тұрақтылықты сақтауға тырысқанымен, ішкі қайшылықтар мен сыртқы қысым феодалдық тәртіптің әлсіреуін үдете түсті.