Инвестициялық және қаржылық қызмет
Қаржылық есептілік құрылымы
Ұйым табыс пен шығыс шоттарын ашып, оларға шолу жасайды. Қаржылық-шаруашылық қызметі туралы есеп (қаржылық нәтижелер есебі) және ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп кәсіпорынның нәтижесін толық ашуға мүмкіндік береді.
Қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижелері: негізгі көрсеткіштер
Қаржылық нәтижелер есебі, әдетте, төмендегі көрсеткіштерден тұрады. Бұл көрсеткіштер өзара байланысып, кәсіпорынның табыстылығын кезең-кезеңімен көрсетеді.
Сатудан түскен табыс
Өнімді, жұмысты, қызметті сатудан түскен табыс ҚҚС, акциздер және басқа міндетті төлемдер мен салықтар шегерілген түрде көрсетіледі. Қайтарылған тауар құны, баға және сату жеңілдіктері есепке алынады.
Сатылған өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны
Сатылған өнімнің өзіндік құнына нақты шығындар, яғни өндіріске тікелей байланысты шығындар кіреді.
Жалпы табыс
Жалпы табыс — сатудан түскен табыстан сатылған өнімнің нақты өзіндік құнын алып тастағаннан кейінгі қаржылық нәтиже.
Кезең шығыстары
Кезең шығыстары өндірістік өзіндік құнға кірмейтін шығындарды қамтиды: жалпы және әкімшілік шығындар, пайыздарды төлеуге байланысты шығындар және басқа ұқсас баптар.
Негізгі қызметтен түскен табыс
Негізгі қызметтен түскен табыс — жалпы табыс пен кезең шығыстарының айырмасы.
Негізгі емес қызметтен түскен табыс
Кәсіпорынның негізгі қызметімен байланысты емес операциялардан алынған табыс (мысалы, активтерді сатудан түскен нәтиже және т.б.).
Салық салынғанға дейінгі табыс
Әдеттегі қызметтен алынған, негізгі және негізгі емес қызмет нәтижелерін біріктіру арқылы қалыптасатын табыс.
Табыс салығы бойынша шығыс
11 БЕС талаптарына сәйкес есептік кезең үшін анықталған табыс салығы бойынша шығыс.
Төтенше жағдайлардан алынған табыс
Әдеттегі қызметтен тыс туындайтын оқиғалар мен жағдайлардың нәтижесінен алынған табыс (немесе шығыс).
Таза табыс
Барлық табыстар мен шығыстарды, салықтарды және өзге түзетулерді ескергеннен кейінгі соңғы нәтиже.
Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп: мазмұны мен мақсаты
Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп 4 БЕС талаптарына сәйкес жасалады. Онда кәсіпорынның операциялық (негізгі), инвестициялық және қаржылық қызметі нәтижесінде қалыптасқан ақша ағындары көрсетіледі.
Есепте сондай-ақ қаржы қызметінде пайдаланылатын таза ақша қаражаты, ақша қаражаттары мен олардың эквиваленттерінің таза көбеюі (немесе азаюы), жылдың басындағы және соңындағы ақша қаражаттары мен эквиваленттері беріледі.
Бұл есеп заңды тұлғаның қаржылық жағдайындағы өзгерістерді бағалауға мүмкіндік береді және есептік кезең ішіндегі қаражаттардың түсуі мен жұмсалуы туралы ақпаратпен қамтамасыз етеді.
Неліктен маңызды?
- Операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметтің кәсіпорын ақша ағынына ықпалын бағалайды.
- Есепті жыл ішіндегі қаржылық есептіліктің құрамында ұсынылады және өзге нысандарды толықтырады.
- Ақша қаражатының жеткіліктілігін және төлем қабілеттілігін талдауға негіз береді.
Операциялық ақша ағыны: тікелей және жанама әдістер
Операциялық қызметтегі ақша қозғалысын анықтауда тікелей және жанама әдістер қолданылады.
Тікелей әдіс
Ақшалай түсімдер мен төлемдердің негізгі түрлері жеке-жеке ашып көрсетіледі. Мысалы, өнімді сатудан түскен түсімнен материалдарды сатып алуға жұмсалған төлемдер, несие бойынша пайыздар, бюджетке төлемдер шегеріледі.
Құрамына жиі кіретін түсімдер
- Өнім, жұмыс, қызметті сатудан түскен түсім
- Алынған аванстар
- Дивидендтер, пайыздар, роялти
Жанама әдіс
Таза табыс (немесе зиян) ағымдағы активтер мен міндеттемелердің өзгерістеріне, ақшасыз операцияларға және қаржылық/инвестициялық қызмет нәтижелеріне байланысты табыс-шығыс баптарына түзетіледі.
Жанама әдіс баланс деректеріне және қаржылық нәтижелер есебінің мәліметтеріне сүйенеді. Әдетте, есептің әрбір бабына жекелей түзету енгізбей, таза табыс негізінде кезеңдік түзетулер жасалады.
Инвестициялық және қаржылық қызмет: ақша ағындарының табиғаты
Инвестициялық қызмет
Инвестициялық қызмет — ұзақ мерзімді активтерді сатып алу және сату, сондай-ақ берілген несиелерді беру және өтеу сияқты операциялар.
Ақша түсімдері
- Негізгі құралдарды, МЕА және өзге ұзақ мерзімді активтерді сатудан түскен түсім
- Қаржылық инвестицияларды сатудан түскен түсім
- Басқа кәсіпорындардан алынған қарыз қаражаттары және өзге түсімдер
Ақша шығыстары
- Негізгі құралдарды, МЕА және өзге ұзақ мерзімді активтерді сатып алу
- Қаржылық инвестицияларды сатып алу
- Басқа кәсіпорындарға қарыз қаражаттарын беру және өзге төлемдер
Инвестициялық қызмет баланста ұзақ мерзімді активтер құрамымен тығыз байланысты және қаржылық нәтижелер есебінде, мысалы, активтерді/акцияларды сатудан болған табыс немесе шығыс ретінде көрініс табуы мүмкін.
Қаржылық қызмет
Қаржылық қызмет — меншік капиталы мен қарыз капиталының құрамы мен мөлшеріндегі өзгерістерден туындайтын ақша ағындары.
Түсімдер
- Шығарылған акциялардан және өзге бағалы қағаздардан түскен қаражат
- Банктік және банктік емес несиелерді алу
- Басқа да түсімдер
Шығыстар
- Алынған несиелерді өтеу
- Өз акцияларын акционерлерден сатып алу
- Дивидендтер және өзге төлемдер
Ақшасыз операциялар (мысалдар)
- Негізгі құралдар мен МЕА-ны ұзақ мерзімді несие есебінен алу
- Кредиторлық қарызды акциялар немесе өзге бағалы қағаздар беру арқылы өтеу
- Басқа кәсіпорын акцияларын тауарлармен немесе дайын өніммен айырбастау арқылы алу
Ақша қозғалысы есебін дайындауға арналған салыстыру кестелері
Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп беруді қалыптастыру үшін арнайы әзірленген кестелер пайдаланылады. Мұндай кестелер деректерді салыстыруға және түзетулер енгізуге жағдай жасайды.
- Баланс: өткен және есептік жыл баптары салыстырылып, әр бап бойынша ауытқу анықталады.
- Қаржылық нәтижелер есебі: өткен және есептік жылдағы табыстар мен шығыстар, сондай-ақ кезең соңындағы бөлінбеген табыс салыстырылады.
- Салыстыру нәтижесінде қызмет түрлері бойынша сомалардың үлес салмағын анықтауға болады.
Қаржылық есеп беруге түсіндірме жазба
Түсіндірме жазба — кәсіпорында жасалатын негізгі аналитикалық құжаттардың бірі. Онда бизнес-жоспар баптарының орындалуына қысқаша баға беріледі, сондай-ақ есептік кезеңде кәсіпорын қызметіне оң және теріс әсер еткен факторлар ашып көрсетіледі.
1) Есеп саясатының негізгі ережелері
- Материалдық емес активтер мен негізгі құралдар: бағалау тәсілдері және амортизацияны есептеу тәртібі.
- Инвестициялық саясат: қаржылық инвестицияның баланстық құнын анықтау, қайта бағалау, қайта бағалау нәтижелерін тану және кезеңділікті сақтау.
- ТМҚ (қорлар): есепке алу және бағалау әдістері; сатып алынған тауарлар, аяқталмаған өндіріс және дайын өнімді бағалау.
- Сатып алушылармен, тапсырыс берушілермен, дебиторлармен және байланысты тараптармен есеп айырысу нысандары.
- Міндеттемелер: несиелік саясат, еңбек демалысы бойынша төлемдер және өзге есептеулер.
- Меншік капиталы: жарғылық және резервтік капиталды қалыптастыру.
- Табыс пен шығыс: тану қағидалары және жіктелуі.
2) Баланс баптарын ашып көрсету
Түсіндірме жазба баланстың негізгі бөлімдері бойынша мәліметтерді нақтылайды:
3) Қаржылық нәтижелер есебіне түсіндірмелер
- Табыстың төмендеуіне әсер ететін факторлар және сатылған өнімнің өзіндік құнына ықпал ететін себептер.
- Төтенше жағдайлардан болған табыстар мен шығыстар.
- Есепті кезеңдегі маңызды (немесе маңызсыз) шаруашылық операцияларының мазмұны және олардың әсері.
4) Ақша қозғалысы есебіне түсіндірмелер
- Операциялық ақша ағынын ашуда қолданылатын әдіс (тікелей немесе жанама).
- Ақша түсімдері мен клиент атына төленетін қаражаттардың нетто негізінде ашылуы (әсіресе кәсіпорын қаражатынан клиент қаражаты асып кеткен жағдайда).
- Ақша қаражаты қозғалысына қойылған шектеулер және басқа да маңызды жайттар.
5) Қаржылық жағдайға жалпы баға
Түсіндірме жазбада кәсіпорынның қаржылық қызметі мен қаржылық жағдайына жинақталған баға берілуі тиіс.
Қаржылық есеп берудің талдаудағы рөлі
Бухгалтерлік есеп беру белгілі бір кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметтің өзара байланысқан кешенді көрсеткіштерін ұсынады. Есеп нысандары ақпараттылығы мен қисындылығы бойынша өзара үйлеседі және кәсіпорынның қаржылық жағдайын динамикада жан-жақты көрсетуге көмектеседі.
Қаржылық жағдайды талдау әдісі есеп беруде берілген ақпараттың көлемі мен талдаудың мақсатына тәуелді. Егер мақсат — шаруашылық жүргізуші субъектінің (ШЖС) даму мүмкіндігі туралы жалпы әрі жедел ақпарат алу болса, талдаушы экспресс-талдаумен шектелуі мүмкін.
Ал егер мақсат — кәсіпорын жағдайын терең әрі толық бағалау болса, онда қаржылық-шаруашылық қызметтің барлық негізгі талдау көрсеткіштері қолданылып, кешенді талдау жүргізіледі.
Практикалық қорытынды
Қаржылық нәтижелер есебі табыстылықты көрсетсе, ақша қозғалысы есебі өтімділік пен төлем қабілеттілікті ашады. Ал түсіндірме жазба екі нысанға да контекст беріп, көрсеткіштердің мәнін нақтылайды.
Ескерту: бұл мәтінде қолданылған «4 БЕС» және «11 БЕС» атаулары бастапқы дереккөздегі стандарттарға сілтеме ретінде берілді.