Әмбебап жанама салықтар
Салықтардың пайда болуы және экономикалық мәні
Салықтар тауарлы өндірістің дамуымен, қоғамның әлеуметтік топтарға бөлінуімен және мемлекеттің қалыптасуымен қатар пайда болды. Мемлекетке әскерді, сот жүйесін, мемлекеттік қызметкерлерді және өзге де қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін тұрақты қаражат көзі қажет болды.
Салықтардың экономикалық мәні — шаруашылық субъектілері мен азаматтардан ұлттық табыстың бір бөлігін алуға байланысты өндірістік қатынастардың құрамдас бөлігі болуында. Яғни мемлекет жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) белгілі бір үлесін нақты жарна ретінде өз пайдасына қайта бөледі.
Салық — заңнамалық актілерге сәйкес салық төлеушілер бюджетке төлейтін міндетті төлем. Ол белгілі бір объектіден (табыс, мүлік, тауар және т.б.), белгілі мерзімде және белгіленген көлемде алынады.
Тарихи тұрғыда натуралды (заттай) салықтардың түрі мен мөлшері жергілікті жағдайларға тәуелді болды. Қазіргі жүйеде негізгі қағида — салықтың ақшалай нысанда төленуі.
Өндіріп алу тәсілі бойынша: тікелей және жанама салықтар
Тікелей салықтар
Тікелей салықтар тікелей табыстан немесе мүлік иеленушілерінен алынады.
- Корпорациялық табыс салығы
- Жеке табыс салығы
- Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары
- Әлеуметтік салық
- Жер салығы
- Мүлік салығы
Жанама салықтар
Жанама салықтар тауар мен қызмет бағасына үстеме ретінде қосылады және тауарды сатып алу кезінде тұтынушы төлейді. Бұл салықтар бағаны арттырады.
Мысалдар: қосылған құн салығы (ҚҚС), акциз.
Жанама салықтардың түрлері
1) Әмбебап жанама салықтар
Берілген жеңілдіктерді қоспағанда, барлық тауарлардан алынады.
2) Жеке жанама салықтар (акциздер)
Тауарлардың белгілі бір түрінен алынады. Тарихи тұрғыда XX ғасырға дейін күнделікті сұраныстағы кейбір тауарларға акциз салынған.
3) Қазыналық монополия
Тауарларды мемлекет өндіретін және өткізетін жағдайда, өткізуден түскен түсімнен сауда шығындары шегерілген сомаға салық салынады.
4) Кедендік баж
Мемлекеттік шекара арқылы өткізілетін тауарлардан, мүліктерден және құнды заттардан кеден органдары алатын ақшалай төлем.
Тікелей салықтардың ішкі жіктелуі
Нақты салықтар
Нақты салықтар (ағылш. real — мүлік) — мүлікке салынатын салықтар.
- Мүлік салығы
- Көлік құралдары салығы
- Жер салығы
Дербес (жеке) салықтар
Дербес салықтар — салық төлеушінің табысына салынатын салықтар.
Бұл топта салық салу объектісі ретінде адамның немесе ұйымның табыс көздері қарастырылады.
Экономикалық белгісі бойынша
Тұтынуға салынатын салықтар
Белгілі бір тауарлар мен қызметтерді тұтыну фактісіне байланысты алынады.
Табысқа салынатын салықтар
Төлеушілердің әртүрлі табыстарынан түсетін ақша қаражаттарына салынады.
Бюджет деңгейі және пайдалану мақсаты бойынша
Жергілікті салықтар
Жергілікті салықтар — жергілікті бюджетке түсетін салықтар. Жергілікті бюджетке облыстық бюджеттер, республикалық маңызы бар қалалардың бюджеттері жатады.
Жалпы және мақсатты салықтар
Жалпы салықтар бір қазынаға түсіп, жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге жұмсалады.
Мақсатты (арнайы) салықтар алдын ала белгіленген нақты мақсаттарға арналады.
Төлеу нысаны және төлеуші субъектісі бойынша
Заттай және ақшалай салықтар
Заттай салық — салықты тауармен немесе материалдық құндылықпен төлеу.
Ақшалай салық — ақша түрінде төленетін салық. Қазіргі таңда бұл негізгі нысан; Қазақстан Республикасының Салық кодексінде салықтың ақша түрінде төленетіні көрсетілген.
Заңды және жеке тұлғалардың салықтары
Салық субъектілеріне қарай салықтар заңды тұлғалардың және жеке тұлғалардың салықтары болып бөлінеді.
Аралас салықтар да кездеседі: оларды әрі заңды тұлға, әрі жеке тұлға төлей алады. Қазақстанда мұндайларға ҚҚС, акциздер, жер салығы және әлеуметтік салық жатады.
Жай және төтенше салықтар
Жай салықтар мемлекеттің күнделікті қызметін қамтамасыз ету үшін алынады.
Төтенше салықтар қосымша табыс қажет болғанда, шығындар күрт артқанда немесе форс-мажор жағдайында енгізіледі.
Форс-мажор — шарт міндеттемелерінің орындалмауы орындаушыға тәуелсіз жағдайлардан туындаған кезде қолданылатын ұғым.
Қосымша жіктеулер
Қызметақылы және қызметақысыз салықтар
Салықты есептеу және төлеу ерекшеліктеріне қарай салықтар қызметақылы және қызметақысыз болып бөлінуі мүмкін.
Активті және пассивті салықтар
Активті салықтарда салық салынатын объект, салық базасы және төлем көзі төлеушінің ағымдағы шаруашылық-өндірістік қызметінің нәтижесі бойынша айқындалады.
Пассивті салықтарда салық объектілері төлеушінің белгілі бір қызметінің нәтижесінде алынған түсім, табыс немесе пайдаға тікелей тәуелді болмайды.
Үлестірме және сандық салықтар
Салық төлеушілер арасында бөлу тәсілі бойынша:
- Үлестірме (репартиционды, контингенттеу)
- Сандық (үлесті)
Тұрақты және біржолғы салықтар
Тұрақты салықтар белгілі бір мерзім аралығында тұрақты түрде алынады (мысалы, мүлікке немесе табысқа байланысты).
Біржолғы салықтар жекелеген жағдайларға байланысты туындайды.
Салықты басқа төлемдерден ажырату
Салықты өзге төлемдерден ажырата білу маңызды. Салық белгілі бір объектілерден (табыс, мүлік, тауар, жер, көлік, мұра және т.б.) төленеді және оны төлеудің нақты мерзімі болады.
Материалдық тұрғыдан
Салық — салық төлеушінің белгілі бір мерзімде және белгіленген тәртіппен мемлекетке беретін ақша сомасы. Тарихи тұрғыда натуралды салық материалдық құндылық түрінде де алынған.
Экономикалық тұрғыдан
Салық — салық төлеушілерден мемлекетке қарай белгілі мөлшерде, белгілі мерзімде және белгіленген тәртіпте жүзеге асатын бір бағыттағы ақшалай қозғалыс.
Салық мазмұнының үш қыры
- Материалдық категория: белгілі бір ақша сомасы
- Экономикалық категория: мемлекеттің кірісі
- Заңдық категория: заңмен белгіленген міндеттеме
Салықтардың негізгі экономикалық белгілері
- Салық мемлекетке тиесілі қоғамдық жиынтық өнімді қайта бөлуге қатысады.
- Ақшалай нысанда төленеді.
- Қайтарылмайтын төлем болып табылады.
- Баламасыз сипатқа ие (төленген сомаға тең тікелей қарсы қызмет міндетті түрде көрсетілмейді).
- Төлеу барысында меншік нысандары мен экономикалық қатынастар айқындалады.
- Тұрақты экономикалық қатынастарды қалыптастырады.
Негізгі ұғымдар: жоспарлау, теория, несие, құқықтық нормалар
Салықты жоспарлау
Салықты жоспарлау — салық міндеттемелерін заңды түрде қысқарту тәсілдері. Активтер мен табысты ұтымды орналастыру, инвестициялау және жинақтау мәселелері осы үдерістің құрамына кіреді.
Салық теориясы
Салық теориясы — салықтың маңызы мен қызметі туралы ғылыми білім мен ұғымдардың жүйесі, сондай-ақ олардың мемлекеттік қаржы қызметіндегі рөлін түсіндіретін бағыт.
Салық несиесі
Салық несиесі — салық төлеу мерзімін өзгерту арқылы берілетін жеңілдік.
Салық құқықтық нормалары (салық заңнамасы)
Салық заңнамасы — бюджетке төленетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдер бойынша міндеттемелерді есептеу кезінде қолданылатын құқықтық нормалардың жиынтығы.