Облыстар бойынша біріккен және шетел кәсіпорындарының сыртқы саудасы
Біріккен кәсіпорындардың экономикалық рөлі
Республиканың экономикалық дамуының негізгі параметрлерін талдау ұлттық экономикадағы өзекті қиындықтардың бірі — қайта өндіру процесіндегі баланстық тепе-теңдіктің бұзылуы екенін көрсетеді. Бұл құбылыс мемлекеттің экономикалық саясаттың тактикасы мен стратегиясын әзірлеуде айқындаушы факторға айналды.
Қайта өндіру процесін жетілдіру мен ынталандыруда негізгі рөлді біріккен кәсіпорындар атқаруға тиіс. Қайта өндірудің экономикалық негізі — негізгі өндіріс қорларын қалыптастыру және жаңарту, өндіріс құралдарын жетілдіру және қайта өндіруді қамтамасыз ету. Осы тұрғыдан алғанда, біріккен кәсіпорындар негізгі өндірістік қорлардың дамуы үшін маңызды көздердің бірі болуы керек.
Макроэкономикалық әсері
Тәжірибе көрсеткендей, біріккен кәсіпкерлік жалпы ішкі өнім, тұтыну, инвестициялар және таза экспорт сияқты макрокөрсеткіштерге тікелей ықпал етеді. Технологиялар мен басқару әдістерін енгізу, капитал салымдары ағынын жандандыру — осы ықпалдың негізгі арналары.
Сонымен бірге, сыртқы сауда тепе-теңдігінің бұзылуы жағдайында біріккен кәсіпкерліктің экономикаға оң да, теріс те әсерлері болуы мүмкін. Қазақстанда біріккен кәсіпорындар көбіне қоғамдық қайта өндіруді күшейтетін, капитал салымдарының өсуіне ықпал ететін құрал ретінде қарастырылады.
Капитал салымдарының өңірлік динамикасы (2000–2002)
Өңірлер бойынша талдау біріккен және шетел кәсіпорындарының капитал салымдары көбіне минералды-шикізат кешенінің базалары шоғырланған облыстарда жоғары екенін көрсетеді. 2002 жылы капитал салымдары 2000 жылмен салыстырғанда 252 852,7 млн теңгеге артты. Елеулі үлес Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау, Қарағанды, Павлодар облыстарына және Астана қаласына тиесілі.
6-кесте. Капитал салымдары (млн теңге)
| Өңір | 2000 | 2001 | 2002 |
|---|---|---|---|
| Барлығы | 94 025,5 | 149 515,5 | 299 137,0 |
| Ақмола | 0,6 | 34,0 | 39,4 |
| Ақтөбе | 1 990,0 | 7 330,4 | 19 052,1 |
| Алматы | 786,4 | 37 807,6 | 3 168,5 |
| Атырау | 50 246,0 | 64 740,8 | 85 583,6 |
| Шығыс Қазақстан | 415,2 | 2 449,3 | 1 637,6 |
| Жамбыл | 0,8 | 6,9 | 25,6 |
| Батыс Қазақстан | 670,9 | 1 172,9 | 126 283,8 |
| Қарағанды | 969,0 | 5 557,4 | 27 139,7 |
| Қызылорда | 3 751,4 | 10 087,5 | 3 175,0 |
| Қостанай | — | 23,7 | 55,8 |
| Маңғыстау | 7 418,9 | 4 997,4 | 19 223,1 |
| Павлодар | 4 568,2 | 3 870,2 | 7 174,0 |
| Солтүстік Қазақстан | 3,0 | 1 667,6 | 54,8 |
| Оңтүстік Қазақстан | 21,9 | 88,6 | 503,8 |
| Астана қаласы | 712,8 | 2 058,6 | 3 242,3 |
| Алматы қаласы | 22 470,4 | 7 622,6 | 2 777,9 |
Инвестиция тарту үшін ескерілетін факторлар
- Нарықтық экономиканың орнықты және жүйелі қалыптасуы.
- Шетел заңды тұлғаларына да қолданылатын қозғалмайтын мүлікке құқықтарды заң жүзінде нақты бекіту.
- Мемлекеттік және муниципалдық меншікті жекешелендіруге шетел инвесторларының қатысу мүмкіндіктерін кеңейту.
- Салықтық қысымды төмендету және әлеуеті жоғары салаларға салықтық жеңілдіктер ұсыну.
- Еркін экономикалық аймақтарда шетел капиталы қатысатын кәсіпорындарды дамытуға ынталандыратын құқықтық актілер қабылдау.
Салалық құрылым және сапалық өзгерістер
Қазіргі кезде республика бойынша әрекет ететін біріккен кәсіпорындардың жалпы жарғылық қоры 139,9 млрд теңге, оның ішінде шетел қатысушыларының үлесі 40,1%.
Талдау шетел серіктестері қатысатын кәсіпорындардың елеулі бөлігі сауда және қоғамдық тамақтану саласында шоғырланғанын көрсетеді (1511 кәсіпорын). Өнеркәсіпте 771, құрылыста 486, ауыл шаруашылығында 79 кәсіпорын жұмыс істейді.
Салалық құрылым тек сандық тұрғыда емес, сапалық тұрғыда да өзгеріске ұшырады. Бұл әсіресе ауыл шаруашылығына қатысты: аграрлық секторда халықаралық кәсіпкерліктің өсуін ынталандыру үшін мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру және агроөнеркәсіп кешені салаларындағы біріккен кәсіпорындарды біріктіретін ұйымдар құру маңызды.
Өндіріс көлемі (2002–2004): өсім және шоғырлану
2002–2004 жылдары әрекеттегі біріккен және шетел кәсіпорындарының өндіріс көлемі тұрақты өсті. 2004 жылы өндіріс көлемі 2002 жылмен салыстырғанда 520,0 млрд теңгеге артты. Негізгі үлес Қарағанды, Атырау, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Павлодар облыстарына және Алматы қаласына тиесілі.
7-кесте. Өндіріс көлемі (млн теңге)
| Өңір | 2002 | 2003 | 2004 |
|---|---|---|---|
| Барлығы | 1 057 507,9 | 1 257 064,3 | 1 576 750,8 |
| Ақмола | 1 256,3 | 1 972,4 | 7 809,3 |
| Ақтөбе | 59 623,7 | 80 548,3 | 188 450,1 |
| Алматы | 33 613,5 | 39 038,5 | 46 921,5 |
| Атырау | 367 031,4 | 445 212,7 | 508 481,3 |
| Шығыс Қазақстан | 13 582,9 | 15 036,5 | 9 656,9 |
| Жамбыл | 74,2 | 207,9 | 1 047,9 |
| Батыс Қазақстан | 59 428,6 | 69 507,0 | 86 117,7 |
| Қарағанды | 231 192,4 | 262 460,3 | 311 981,1 |
| Қызылорда | 2 503,5 | 927,7 | 1 215,7 |
| Қостанай | 70 009,1 | 105 648,4 | 126 156,4 |
| Маңғыстау | 39 043,9 | 54 247,3 | 75 362,0 |
| Павлодар | 51 180,9 | 51 748,3 | 57 013,7 |
| Солтүстік Қазақстан | 7 549,9 | 8 186,8 | 10 340,4 |
| Оңтүстік Қазақстан | 54 142,6 | 44 151,6 | 50 453,5 |
| Астана қаласы | 10 054,3 | 10 881,2 | 13 552,0 |
| Алматы қаласы | 57 220,6 | 67 289,4 | 82 192,0 |
Ішкі нарықтағы өткізу: ұлттық валютадағы сатылым
Біріккен кәсіпорындар өндірген өнімдерін ішкі нарықта көбіне ұлттық валютада өткізеді. Кәсіпорындар санының және өндіріс көлемінің өсуімен қатар ішкі нарықтағы өткізулер де ұлғайды: 2004 жылы 2002 жылмен салыстырғанда өткізу көлемі 541 млрд теңгеге артты.
Өткізу көлемі негізінен Атырау, Қарағанды, Павлодар, Алматы өңірлерінде, сондай-ақ Астана мен Алматы қалаларында шоғырланған.
Ішкі нарықта өткізу көлемі (млн теңге)
| Өңір | 2002 (барлығы) | 2002 (халыққа) | 2003 (барлығы) | 2003 (халыққа) | 2004 (барлығы) | 2004 (халыққа) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Барлығы | 662 226,2 | 109 898,2 | 898 463,2 | 135 125,5 | 1 203 457,8 | 173 781,5 |
| Ақмола | 1 630,7 | 599,6 | 2 804,6 | 1 655,0 | 6 659,8 | — |
| Ақтөбе | 27 791,6 | 2 566,3 | 38 672,9 | 2 815,9 | 48 832,4 | 2 622,2 |
| Алматы | 40 320,1 | 26 651,5 | 51 410,3 | 28 154,4 | 68 845,9 | 31 172,0 |
| Атырау | 89 039,9 | 1 555,9 | 110 506,6 | 3 407,4 | 166 824,7 | 5 063,8 |
| Шығыс Қазақстан | 6 922,7 | 2 354,0 | 22 423,5 | 11 152,3 | 22 705,8 | 5 203,2 |
| Жамбыл | 641,7 | 148,7 | 1 356,3 | 962,4 | 7 132,8 | 5 605,8 |
| Батыс Қазақстан | 54 249,0 | 2 354,0 | 128 711,3 | 3 057,8 | 90 083,2 | 1 145,7 |
| Қарағанды | 48 305,5 | 10 740,2 | 55 754,5 | 12 260,5 | 66 736,8 | 11 053,8 |
| Қызылорда | 1 488,2 | 655,3 | 2 657,0 | 903,6 | 5 840,2 | 2 284,4 |
| Қостанай | 42 029,9 | 108,4 | 36 053,8 | 173,0 | 47 204,0 | 142,6 |
| Маңғыстау | 7 160,7 | 337,9 | 5 371,8 | 454,4 | 10 772,0 | 513,5 |
| Павлодар | 20 980,8 | 1 384,7 | 21 066,6 | 2 357,7 | 25 627,5 | 1 576,8 |
| Солтүстік Қазақстан | 9 633,8 | 2 910,4 | 10 600,4 | 2 916,0 | 19 708,8 | 4 904,5 |
| Оңтүстік Қазақстан | 29 692,1 | 1 210,2 | 59 112,9 | 2 401,3 | 74 515,7 | 13 043,7 |
| Астана қаласы | 26 776,9 | 4 441,4 | 31 766,0 | 6 524,9 | 68 116,7 | 18 710,5 |
| Алматы қаласы | 255 562,6 | 52 810,3 | 320 194,7 | 55 929,0 | 473 851,6 | 68 879,1 |
Сыртқы сауда: экспорт, импорт және құрылым
Біріккен кәсіпорындар республиканың сыртқы экономикалық байланыстарына белсенді қатысады. Өңірлер бойынша сыртқы сауда деректері экспорт пен импорт көлемінің жыл сайын өсіп отырғанын көрсетеді: 2002 жылы экспорт 5 235,7 млн АҚШ долларын, импорт 2 979,0 млн АҚШ долларын құраса, 2004 жылы экспорт 9 387,0 млн АҚШ долларына, импорт 4 350,4 млн АҚШ долларына жетті.
Экспорттың негізгі үлесі Атырау (34%), Қарағанды (21%), Батыс Қазақстан (6,7%) облыстарында және Алматы қаласында (6,4%) шоғырланған. Импорт ағындары бойынша ірі орталықтар ретінде Алматы қаласы мен Атырау облысы ерекшеленеді.
9-кесте. Сыртқы сауда (мың АҚШ долл.)
| Өңір | 2002 экспорт | 2002 импорт | 2003 экспорт | 2003 импорт | 2004 экспорт | 2004 импорт |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Барлығы | 5 235 662,4 | 2 979 016,3 | 5 934 338,3 | 3 383 934,8 | 9 387 010,7 | 4 350 399,7 |
| Ақмола | 737,1 | 838,2 | 6 944,8 | 2 157,6 | 31 784,5 | 27 083,7 |
| Ақтөбе | 349 728,7 | 189 355,7 | 561 194,8 | 204 178,5 | 1 380 773,4 | 465 096,3 |
| Алматы | 24 003,2 | 104 304,7 | 22 109,7 | 137 468,8 | 24 080,0 | 198 667,5 |
| Атырау | 1 535 418,4 | 1 111 131,1 | 1 528 728,8 | 1 397 023,0 | 3 218 331,7 | 1 656 525,1 |
| Шығыс Қазақстан | 68 719,4 | 30 238,8 | 76 311,7 | 110 225,6 | 18 331,7 | 22 811,9 |
| Жамбыл | 371,5 | 7 015,8 | 1 004,8 | 1 364,3 | 3 241,7 | 4 170,7 |
| Батыс Қазақстан | 330 079,7 | 32 595,1 | 363 365,5 | 133 148,0 | 627 643,6 | 149 255,9 |
| Қарағанды | 1 463 221,3 | 216 666,8 | 1 561 509,1 | 276 666,1 | 1 877 488,7 | 242 592,9 |
| Қызылорда | 7 770,2 | 2 094,6 | 9 070,2 | 7 163,3 | 16 814,6 | 13 630,4 |
| Қостанай | 30 826,1 | 40 534,6 | 536 181,8 | 72 374,4 | 838 063,6 | 83 924,2 |
| Маңғыстау | 222 585,7 | 258 673,4 | 375 082,6 | 75 582,3 | 457 983,8 | 73 818,6 |
| Павлодар | 282 744,7 | 100 466,0 | 245 266,9 | 56 892,1 | 269 264,3 | 75 040,0 |
| Солтүстік Қазақстан | 57,4 | 9 830,7 | 6 073,9 | 9 371,3 | 26 353,8 | 11 464,1 |
| Оңтүстік Қазақстан | 2 894,5 | 31 858,2 | 22 497,9 | 27 483,0 | 52 585,2 | 29 930,1 |
| Астана қаласы | 37 001,0 | 24 881,2 | 37 825,2 | 50 113,7 | 59 772,3 | 237 066,5 |
| Алматы қаласы | 571 003,5 | 818 531,4 | 581 170,6 | 822 722,8 | 471 342,4 | 1 059 321,8 |
Экспорт құрылымы
- Минералды өнімдер68%
- Металл өнімдері20%
- Тамақ өнімдері4%
- Химиялық өнімдер3%
- Машиналар, құрал-жабдықтар, көлік, приборлар2%
Импорт құрылымы
- Машина, құрал-жабдықтар, көлік, приборлар43%
- Химиялық өнімдер13%
- Тамақ өнімдері7%
Шетел инвестициялары: мұнай-газдың басымдығы және мультипликативтік әсер
Шетел инвестицияларының салалық құрылымы капитал салымдарының басым бөлігі шикізат секторына, әсіресе мұнай және газ салаларына бағытталатынын көрсетеді. Мұнай-газ өнеркәсібі Қазақстан экономикасының өсу драйверлерінің бірі болып отыр.
Бұл саладағы шетел капиталының қатысуы біріккен кәсіпорындардың әлемдік мұнай-газ нарығына шығуына, сондай-ақ машина және құрал-жабдықтар өндірісі бойынша Батыс және Азия елдерімен байланыстарды дамытуға жағдай жасайды.
Мысал: “Теңізшевройл”
“Теңізшевройл” — ТМД аумағындағы ең ірі біріккен кәсіпорындардың бірі. Келісімшарт талаптарына сәйкес, Теңіз мұнайы Батыс Еуропа және Жерорта теңізі елдеріне экспортталуы тиіс. Бұл тәжірибе өзара тиімді ынтымақтастықтың нақты нәтижелерін көрсетеді.
Өңірлік айырмашылықтар және шектеулер
Өңірлер дамуының ерекшеліктерін талдау минералды-шикізат ресурстары мол, бәсекеге қабілетті аймақтар инвестиция тартуда ресурстық артықшылықтары жоқ аймақтарға қарағанда анағұрлым қолайлы жағдайда екенін көрсетеді. Бұған қоса, біріккен кәсіпкерліктің дамуына инфрақұрылымның болуы және оның даму деңгейі елеулі әсер етеді.
Аймақтар бойынша өндірілетін өнімдердің ішінде отын, қара металдар, жүн шикізаты мен одан жасалған бұйымдар, былғары шикізаты және аң терісі кездеседі. Сонымен қатар, біріккен кәсіпорындар жоғары технологиялы өнімдер де шығарады: электрондық-есептеуіш машиналар, телевизиялық аппаратура, медициналық өлшеу құралдары және әртүрлі аппараттар.
Дегенмен, Қазақстанда біріккен кәсіпкерліктің дамуын тежейтін факторлар сақталып отыр: саяси-экономикалық тұрақсыздық тәуекелдері, инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы, ақпараттық қамтамасыз етудің әлсіздігі, сондай-ақ жергілікті менеджменттің нарық жағдайындағы тәжірибесінің жеткіліксіздігі.
Құрылымдық мәселе: шикізатқа шоғырлану
Қазақстандағы біріккен кәсіпорындардың едәуір бөлігі экспорттық-импорттық операцияларға, делдалдық қызметтерге және жалпы экспорт көлемінің негізгі бөлігін құрайтын шикізатты шығаруға бейім. Мұндай жағдайда аймақтық саясаттың қолайлы инвестициялық ахуал құрудағы маңызы артады.
Алайда қазіргі кезеңде облыстық басқару органдарының біріккен кәсіпкерлікке ықпал ететін пәрменді тетіктері жеткіліксіз. Салық жүйесі жергілікті деңгейде инфрақұрылымды жақсарту, шетел капиталы ағынын ынталандыру үшін нысаналы салықтық жеңілдіктер беру сияқты шешімдерді қабылдауды қиындатады.