Мұраны қабылдау мұрадан бас тарту сияқты біржақты мәміле
Мұрагерлердің құқықтарының пайда болуы: мұраны қабылдау шарты мен мерзімдері
ҚР Азаматтық кодексінің (ҚР АК) мұраны алу институты мұраны қабылдаудың шарты мен тәртібін егжей-тегжейлі айқындайды. ҚР АК-нің 1072-бабына сәйкес, мұралық мүлікті алу үшін мұрагер мұраны қабылдауы тиіс.
Бұрын, Қазақ КСР-нің Азаматтық кодексі қолданылған кезеңде (1999 жылғы 1 шілдеге дейін) мұрагерлік құқықтарды мұра қалдырушы қайтыс болғаннан кейін кез келген уақытта рәсімдеуге мүмкіндік болған. Қазіргі құқықтық реттеуде бұл ереже өзгертілді.
Өтпелі кезең: 1999–2007 жылдары қайтыс болған жағдайда
Егер мұра қалдырушы 1999 жылғы 1 шілде мен 2007 жылғы 3 ақпан аралығында қайтыс болса, мұраны қабылдау туралы нотариусқа алты айдың ішінде арыз беру міндетті болмаған. Себебі, сол кезеңде ықтимал мұрагер арызды мұра ашылғаннан кейін алты ай өткен соң да, тіпті бірнеше жылдан кейін де бере алатын еді. Бұл жағдай бүгінгі күнге дейін кейбір істерде өзекті болып қала береді, өйткені мұраны қабылдауға нақты мерзімдер белгіленбеген болатын.
Қолданыстағы тәртіп: 6 айлық мерзімнің маңызы
Қазіргі таңда қолданыстағы ҚР АК талаптарына сәйкес, мұра қалдырушы қайтыс болғаннан кейін мұрагерлер алты айдың ішінде нотариалдық кеңсеге мұраны қабылдау немесе мұрадан бас тарту туралы арыз беруге міндетті. Мұраны қабылдау да, мұрадан бас тарту да — біржақты мәміле: мұрагер өз еркін білдіреді және соның негізінде құқықтық салдар туындайды.
Негізгі ұғым:
Мұрагерлікке шақырылған тұлғалар — мұраға шақырылған, бірақ әлі мұраға құқық туралы куәлік алмаған (яғни мүлікке құқықты ресімдеп үлгермеген) адамдар. Сондықтан ықтимал мұрагер мұраны қабылдау үшін тиісті арыз беруі қажет.
Қазақ КСР АК: мұраны қабылдаудың екі тәсілі
Бұрынғы Қазақ КСР-нің АК-нің 542-бабы «мұраны қабылдау» деп аталған. Сол кодекстің ережелеріне сәйкес, мұраны алу төмендегі екі тәсілдің бірімен жүзеге асырылған:
1) Формальды тәсіл
Нотариусқа мұраны қабылдау туралы арыз беру арқылы.
2) Шын мәніндегі тәсіл
Мұралық мүлікке иелік ету, оны басқару және соған байланысты әрекеттер жасау арқылы.
Терминология және құқықтық табиғат: А.Г. Диденком пікірлері
Бұл мәселеде профессор А.Г. Диденкомнің тұжырымдарымен келісуге болады. Ол өз еңбектерінде «мұраны алу» және «мұраны қабылдау» терминдерінің мазмұнын талдап, мұраны қабылдауды мұрагердің мұралық мүлікті алуға еркін білдіретін біржақты келісім (біржақты мәміле) ретінде сипаттайды.
Маңызды тезис
Диденкомнің пайымдауынша, мұрагерлік мүліктік қатынас мәміле негізінде емес, заңды факт ретінде — мұрагер мәртебесінің пайда болуы арқылы қалыптасады. Бұл заңды факт «оқиға-факт» түрінде, яғни мұра қалдырушының қайтыс болуына байланысты туындайды; ал қайтыс болу оқиға болғанымен, құқықтық мағынада ол әрекет ретінде қарастырылмайды.
Осы ұстанымға сүйенсек, «мұраны алу фактісін анықтау» туралы істердің кейбірі сот тәжірибесінде заң талаптарына толық сәйкес келе бермейді. Нәтижесінде мұрагерлік даулар мен кикілжің жағдайлар жиі туындауы мүмкін.