Жаңа капиталдарды құру үшін капитал
Капитал мәніне теориялық көзқарас
Капиталдың негізгі көзі — жинақ. Дегенмен, жинақты бір ғана шаруашылық агент қалыптастырғанымен, капиталдың қозғалысы мен іске қосылуы көбіне қоғамның басқа да топтары мен өндірісті ұйымдастыратын субъектілер арқылы жүзеге асады. Сондықтан зерттеушілер капиталды анықтауда оның мазмұнын ғана емес, мақсатты бағытталуын да ерекше ескеру қажет деп санайды.
Инвестиция және капитал құнының өсуі
Капитал құнының өсуімен байланысты инвестициялық үдеріс кеңінен қарастырылады. Инвестиция — белгілі бір кезеңдегі өндірістік іс-әрекет нәтижесінде капиталдың мүліктік құндылығының ағымдағы өсуі немесе сол кезеңдегі табыстың пайдаланылмаған бөлігі (яғни, тұтынуға жіберілмеген табыс).
В. Фельзенбаумның пікірінше, инвестиция ұғымы «капитал ағымдары» түсінігіне жақын және қаржылық портфельдік инвестициялармен қатар нақты өндірістік капиталды да сипаттайды. Яғни акцияларға, облигацияларға және басқа да бағалы қағаздарға қаражат салу — табыс алу үшін меншік құқығын растайтын құжаттарды иелену арқылы жүзеге асатын әрекет. Бұл инвестициялық іс-әрекеттің объективті сипатын көрсетеді.
Капиталдың түрлері: нақты және қаржылық
Тәжірибеде капитал ұғымы әртүрлі түсіндіріледі. Күнделікті түсінік деңгейінде капиталға жылжымайтын мүлік, акциялар, құрылысқа, техникаға және басқа да активтерге салынған қаражат жатады. Осы тұрғыдан капиталды нақты және қаржылық деп бөлу кең таралған.
Нақты капитал
Жаңа өндірісті ұйымдастыруға, кәсіпорынды құрал-жабдықпен және техникамен жарақтандыруға бағытталған салымдар. Бұл жағдайда капитал өндірістік негізгі қорлар мен айналым құралдарын қалыптастырады.
Қаржылық капитал
Мемлекет пен кәсіпорындардың бағалы қағаздарын (акциялар, облигациялар және т.б.) сатып алуға бағытталған салымдар. Мұнда табыс көбіне дивиденд пен пайыз түрінде алынады.
Сонымен қатар капиталды тікелей және портфельдік деп те бөледі.
Тікелей инвестициялар және мемлекеттік қолдау
Қазақстан Республикасының «Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы» заңында тікелей инвестициялар ретінде Қазақстан Республикасының егемен кепілдіктерімен байланысты және ресми техникалық көмек немесе гранттар аясындағы инвестицияларды қоспағанда, инвестициялардың барлық түрі қарастырылады.
Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдаудың негізгі мақсаты — экономиканың басым секторларында тауар өндіруді, жұмыс атқаруды және қызмет көрсетуді жедел дамыту үшін қолайлы инвестициялық ахуал қалыптастыру.
Портфельдік инвестициялар
Портфельдік инвестиция — бағалы қағаздар портфеліне немесе мүліктік құндылықтарға салынатын инвестиция. Мысалы, инвестор әртүрлі кәсіпорындар шығарған бағалы қағаздардың жиынтығын немесе біртұтас қордың акцияларын сатып алады.
Бағалы қағаздарды сатып алғаннан кейін инвестор компанияның бағалы қағаздар портфеліндегі үлесіне сәйкес талап ету құқығына ие болады.
Инвестициялық саясаттың негізгі бағыттары
- 1 Ішкі нарықты жоғары сапалы өнімдермен және қызметтермен толықтыру.
- 2 Отандық өндірушілерді мемлекеттік қолдау және ынталандыру.
- 3 Экспортқа бағдарланған және импортты алмастыратын өндірістерді дамыту.
- 4 Табиғи ресурстарды ұтымды әрі кешенді пайдалану.
- 5 Жаңа жұмыс орындарын құру.
- 6 Өндірістің қарқындылығын және тұрақты өсімін қамтамасыз ету.
- 7 Қоршаған табиғи ортаны жақсарту.
Экономикалық өрлеу және шетел капиталының рөлі
Қазақстанның орнықты экономикалық өрлеу стратегиясы нарықтық экономиканы нығайтуға, мемлекеттің белсенді рөліне және шетел капиталын едәуір көлемде тартуға негізделеді.
Экономиканың бірқатар секторлары (табиғи ресурстарды игеру, өндірістік әлеуетті арттыру және т.б.) ел үшін ұзақ мерзімді маңызға ие. Бұл салаларды дамыту экономикалық өсіммен қатар әлеуметтік саланың дамуына және Қазақстанның халықаралық қауымдастыққа кірігуіне ықпал етеді. Аталған бағыттар капиталды көп қажет етеді, сондықтан оларды дамытуда шетел капиталымен бірге мемлекеттің стратегиялық бақылауы да маңызды.
Капиталдың мақсаттарына қарай жіктелуі
Тәжірибеде инвестиция мәртебесін анықтау және бағалау үшін әртүрлі әдістер мен критерийлер қолданылады. Төменде капитал салымдарының мақсаттарына қарай кең тараған жіктеу берілген.
1) Тиімділігі жоғары инвестициялар
1-типМақсаты — жабдықтарды алмастыру, персоналды оқыту немесе өндірістік күштерді тиімді аймақтарға көшіру арқылы компанияның шығындарын төмендету.
2) Өндірісті ұлғайтуға бағытталған инвестициялар
2-типБұрын қалыптасқан нарық шеңберінде өнім шығаруды арттыру және өндіріс көлемін кеңейту мақсатында жүзеге асырылады.
3) Жаңа капитал құруға арналған инвестициялар
3-типЖаңа кәсіпорындар құруға, бұрын шығарылған өнімдерді қайта өңдеуге немесе мүлде жаңа өнім түрлерін өндіруге негіз болады.
4) Мемлекеттік талаптарды орындауға бағытталған инвестициялар
4-типМақсаты — экологиялық стандарттар, қауіпсіздік талаптары және өзге де нормативтерді орындау. Мұндай инвестициялар кәсіпорын талаптарды менеджментті жетілдіру арқылы қамтамасыз ете алмаған жағдайда туындайды.
Қорытынды байланыс
Капитал типтері мен олардың тәуекел деңгейі өзара байланысты: мақсат өзгерген сайын (тиімділікті арттырудан бастап мемлекеттік талаптарды орындауға дейін) инвестициялық тәуекелдің сипаты мен бағалау критерийлері де өзгереді.