Топырақтың географиялық қабықтағы функциялары
Дәрістің мақсаты
Бұл дәрістің мақсаты — топырақтану ғылымының зерттеу пәнін және негізгі ұғымдарын айқындау, сондай-ақ топырақ туралы ғылыми түсінік қалыптастыру.
Тақырыптың негізгі бағыттары
- Топырақ туралы түсінік және оның қалыптасу алғышарттары
- В.В. Докучаевтың топырақ және топырақтүзілу туралы ілімі
- Топырақты жаратылыстық-тарихи дене ретінде қарастыру
- Топырақтың географиялық қабықтағы функциялары
Топырақтану ғылымы нені зерттейді?
Топырақтану — топырақтың құрылысы, құрамы, қасиеттері мен географиялық таралуын; пайда болу заңдылықтарын, дамуын және тіршілік ету ерекшеліктерін; биосферадағы табиғи және қоғамдық рөлін; мелиорациялау жолдары мен әдістерін; адамның шаруашылық әрекеті барысында топырақты тиімді пайдалану және қорғау мәселелерін зерттейтін ғылым.
Топырақ — минералдар, өсімдіктер және жануарлар сияқты өзіндік табиғи дене. Оның күрделілігі — көптеген құрамдас бөліктерден тұруында және тек топырақ түзуші факторлардың өзара әрекеті барысында ғана қалыптасып, тұрақты түрде «өмір сүре» алуында.
Топырақ туралы түсініктің қалыптасуы
XIX ғасырдағы алғашқы көзқарастар
XIX ғасырдың ортасында агрономдар, агрогеологтар және агрохимиктер еңбектерінде топырақ туралы алғашқы пайымдаулар пайда болды. Ол кезеңде зерттеушілер топырақтың жоғарғы қабатындағы органикалық және минералдық қалдықтарға көбірек мән беріп, топырақты көбіне жердің жыртылған және өсімдік тамырлары таралған қабаты ретінде түсіндірді.
Мұндай анықтамалар В.В. Докучаев ғылыми көзқарасқа түбегейлі жаңалық енгізгенге дейін кең тараған еді.
В.В. Докучаевтың генетикалық ілімі
В.В. Докучаев топырақтың қалыптасуы барлық факторлардың бірлескен әрекетінің нәтижесі екенін дәлелдеді. Ол топырақ туралы ұғым топырақтың генезисі (түзілуі) туралы түсінікпен тығыз байланысты екенін көрсетті.
Осыған байланысты Докучаевтың топырақ туралы ілімі генетикалық топырақтану деп аталды.
Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
Топырақ литосфера, атмосфера және гидросфера шекарасында орналасып, осы қабаттардың өзара ықпалы нәтижесінде дамиды. Соның негізінде геосфераның ерекше қабығы — педосфера, яғни Жердің топырақ жамылғысы қалыптасады.
Сонымен қатар, топырақ — тіршілік кең тараған аймақ биосфераның негізгі компоненттерінің бірі.
Кіші биологиялық зат айналымы
Кіші биологиялық зат айналымы кезінде қоректік элементтер алдымен аналық тау жынысынан, кейін топырақтан өсімдіктер арқылы сіңіріледі. Бұл айналымның маңызды нәтижесі — қоректік элементтердің топырақтың жоғарғы, тамырлар таралған қабатында шоғырлануы және құнарлы топырақтың түзілуі.
Үлкен геологиялық зат айналымы
Үлкен геологиялық зат айналымы жер қойнауындағы және жер бетіндегі тау жыныстарының өзгеруі мен қозғалысын қамтиды. Құрғақ жер мен теңіз арасындағы осы айналым нәтижесінде борпылдақ үгілу қабаты түзіліп, топырақтүзілу процесінің негізі қаланады.
Жер бетіндегі кіші биологиялық және үлкен геологиялық айналымдардың өзара байланысы көбіне топырақ арқылы жүзеге асады.
Ауа мен су құрамын реттеу
Топырақтың тағы бір маңызды функциясы — ауа және су сфераларының химиялық құрамын реттеуге қатысуы. Мысалы, фотосинтез барысында өсімдіктер көмірқышқыл газын сіңіріп, соның есебінен органикалық қосылыстарды синтездейді.