Есірткімен немесе уытты умен ауруға душар еткен денсаулықтың бұзылуын тудыру денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру
Ауыр дене жарақаты: түсінігі және құқықтық бағалау
Денсаулыққа қарсы қылмыстар ішінде ауыр дене жарақатын салу мәселесі ерекше орын алады. Дене жарақатын келтіру деп бөгде адамның денсаулығына қасақана немесе абайсызда, заңсыз түрде зиян келтіруді айтамыз: бұл денедегі ұлпалардың анатомиялық тұтастығын бұзу немесе өзге жолмен ағзалардың қалыпты қызметін бұзу арқылы жүзеге асады.
Негізгі ұғым
Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру — адамның өміріне қауіпті жағдай туғызатын немесе көруден, тілден, естуден, қандай да бір органнан айырылуға, орган қызметін жоғалтуға, бет әлпетінің қалпына келмейтіндей бұзылуына әкеп соғатын, сондай-ақ еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін тұрақты жоғалтумен, кәсіби еңбек қабілетінен айырылумен, есірткілік не уытты заттармен ауруға душар етумен немесе өзге де ауыр зардаптармен ұштасатын зиян.
Өмірге қауіпті зиян: сот-медициналық өлшемдер
Сот-медициналық бағалау ережелеріне сәйкес, өмірге қауіпті зиян ретінде бағалануы мүмкін жарақаттардың бірқатары төмендегідей.
- Бас сүйек жарақаттары: ашық немесе жабық сынулар, ауыр дәрежедегі ми зақымдануы, өмірге қауіпті миға қан құйылу.
- Ішкі ағзалардың жарақаттануы: іш құрылысы, ас қорыту және зәр шығару жүйесінің ауыр зақымдануы.
- Ауыр дәрежедегі күйіктер және омыртқа бағанының (әсіресе бел омыртқа) ауыр зақымдануы және өзге де өмірге қауіпті жарақаттар.
Ескерту: өмірге қауіпті жарақаттардың толық тізбесі тиісті ережелердің нақты тармақтарында көрсетіледі.
Салдар түрлері: нені «ауыр» деп таниды?
Көруден айырылу
Көруден айырылу — ауыр зиян салдарынан адамның көре алмайтын жағдайға түсуі. Мұнда маңызды қағида: көре алмау тұрақты болуы тиіс; уақытша көрудің бұзылуы бұл элементке жатпайды.
Тілден (сөйлеу қабілетінен) айырылу
Бұл — ойды айналасындағыларға түсінікті, біріккен дыбыстар арқылы жеткізу қабілетін біржола жоғалту. Дауыстың жоғалуымен (афония) адам ойын көбіне сыбырлап қана білдіре алады, бұл еңбек қабілетінің елеулі төмендеуіне және әлеуметтік қатынастардың шектелуіне әкеледі. Сондықтан сөйлеу қабілетінен айырылу ауыр дене жарақаты ретінде танылады.
Естімей қалу
Естімей қалу деп көбіне айықпайтын кереңдік, яғни зардап шегуші қатты айтылған сөзді құлақтан шамамен 3–6 см қашықтықта ғана еститін деңгейде қалуы түсініледі. Есту күнделікті қарым-қатынас пен еңбекке тікелей әсер етеді.
Органнан айырылу немесе орган қызметін жоғалту
Аяқтың немесе қолдың денеден бөлініп қалуы, не олардың қызметінің жоғалуы — ауыр дене жарақаты ретінде қаралады. Сондай-ақ жыныстық қатынасқа қабілеттіліктен айырылу, екі еннің зақымданып алып тастауға әкелуі немесе бала табу қабілетінен айырылу да ауыр зардаптарға жатады.
Бет әлпетінің қалпына келмейтіндей бұзылуы
Бет жарақатын бағалағанда өмірге қауіптілік, сезім мүшелерінің зақымдануы және бет пішінінің қайтымсыз өзгеруі ескеріледі. Бет әлпетінің бұзылуы мәселесін, түпкілікті қорытынды ретінде, сот шешеді.
Жарақаттың «жазылуы» тыртықтың кішіреюі, табиғи өзгерістер әсерінен өңінің өзгеруі және консервативтік емнің нәтижелерімен байланысты болуы мүмкін. Алайда консервативтік ем жеткіліксіз болып, косметикалық операция жасалған жағдайда, нәтиже қандай болса да, мұндай зақым көбіне қалпына келмейтін деп қарастырылып, ауыр дене жарақатына жатқызылуы мүмкін. Мұнда адамның психологиялық күйзелісімен қатар, қоғаммен байланысының бұзылу қаупі де есепке алынады.
Еңбек қабілетін жоғалту: тұрақтылық өлшемі
Еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін тұрақты түрде жоғалту дегеніміз — мамандықты талап етпейтін, жалпы еңбекке қабілеттіліктің тұрақты төмендеуі. Бағалау уақытша емес, ұзақ мерзімді әрі орнықты салдарға сүйенеді.
Кәсіби еңбек қабілетінен айырылуды анықтау кейбір жағдайларда тергеушінің қаулысы немесе сот қаулысы бойынша жүргізіледі.
Ерекше жағдайлар
- Жас балаға қатысты: еңбек қабілетін жоғалту деңгейі кейін, еңбекке жарамды жасқа жеткен кезде бағалануы мүмкін.
- Мүгедектігі бар адамға қатысты: алынған жарақаттан еңбек қабілетін жоғалтуды бағалау жалпы тәртіппен жүргізіледі, мүгедектік тобының өзі автоматты түрде шешуші өлшем болып табылмайды.
Жүктілікке және психикалық жағдайға байланысты салдар
Түсік
Егер келтірілген зақымдардың салдарынан түсік болса, жүктіліктің мерзіміне қарамастан, бұл ауыр дене жарақатына жатқызылуы мүмкін. Бұл ретте түсіктің нақты дене жарақатымен себептік байланысы арнайы акушерлік-гинекологиялық зерттеулер арқылы анықталуға тиіс.
Психикалық дерт (іш құса болу)
Жарақат алуға байланысты психикалық дертке душар болу ауыр зиянның белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін (мысалы, бас сүйек жарақатынан кейін пайда болатын қояншық тәрізді жағдайлар). Диагноз қою және оның жарақатпен байланысын анықтау сот-психиатриялық сараптаманың құзыретіне жатады.
Есірткі немесе уытты заттармен ауруға душар ету
Адамды есірткімен немесе уытты заттармен ауруға душар етіп, соның салдарынан денсаулығы ауыр бұзылса, бұл да денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру ретінде бағалануы мүмкін.
Ауырлататын мән-жайлар (103-баптың 2-тармағы)
Қасақана ауыр зиян келтіру белгілі бір жағдайларда ауырлататын мән-жайлармен сараланады. Негізгі жағдайлар төмендегідей:
- Екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалуы.
- Қызметтік міндетін, кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауға байланысты жәбірленушіге не оның жақындарына қатысты жасалуы.
- Кінәліге дәрменсіз күйде екені белгілі адамға қатысты, сондай-ақ ұрлаумен немесе кепілге алумен ұштасуы.
- Аса қатігездікпен жасалуы.
- Ұйымдасқан топпен жасалуы.
- Жалдау бойынша жасалуы.
- Бұзақылық ниетпен жасалуы.
- Әлеуметтік, ұлттық немесе діни өшпенділік себептерімен жасалуы.
- Жәбірленушінің тінін немесе мүшелерін пайдалану мақсатында жасалуы.
- Бірнеше рет жасалуы немесе бұрын кісі өлтіру жасаған адаммен жасалуы.
Өлімнің келуі: екі нысандағы кінә
103-баптың 1 және 2-тармақтарында көзделген әрекеттер кейде абайсызда жәбірленушінің өліміне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда құқықтық бағалау көбіне екі нысандағы кінә ретінде көрініс табады:
- 1 Қасақана түрде ауыр дене жарақатын келтіру.
- 2 Өлімнің абайсызда келуі (өлімді тілемеу, бірақ менмендік немесе немқұрайдылық арқылы жол беру).
Саралау логикасы
Егер кінәлі тікелей немесе жанама қасақаналықпен өлтіруге бағытталған әрекеттер жасап, соның салдарынан жәбірленуші өлсе, онда бұл қасақана кісі өлтіру ретінде саралануы мүмкін. Егер өлтіруге бағытталған тікелей қасақаналық болғанымен өлім келмей, тек ауыр жарақат салынса, бұл кісі өлтіруге оқталу ретінде бағаланады; ал жанама қасақаналық жағдайында — нақты мән-жайларға қарай денсаулыққа зиян келтіру ретінде бағалануы мүмкін.
Ал егер ауыр жарақат салу ниеті болғанымен, жәбірленушінің өліміне қатысты тікелей де, жанама да қасақаналық ниет болмаса, онда әрекет тұтастай алғанда 103-баптың 3-тармағы бойынша саралануы мүмкін.
Сонымен қатар, егер абайсызда ауыр жарақат келтіріліп, соның салдарынан адам қайтыс болса, бұл абайсызда кісі өлтіру құрамын құрауы ықтимал.