Қазақша рефераттар

Есту диктанттары

Қалыптастырушы эксперименттің мазмұны

Қалыптастырушы эксперимент барысында біз зерттелушілердің есте сақтау қабілетін дамытуға бағытталған жүйелі жұмыс жүргіздік. Ол үшін есте сақтауды жақсартуға арнайы таңдалған жаттығуларды қолдана отырып, тілдік теорияны меңгертетін сабақтар топтамасы ұйымдастырылды.

есте сақтау көру және есту диктанттары байланыстыру әдістері тілдік теория

Есте сақтауды жеңілдететін тәсілдер мен жаттығулар

Төменде бастауыш сынып оқушыларына ақпаратты қабылдау, сақтау және қайта жаңғырту үрдісін жеңілдететін негізгі әдістер берілген. Әр тәсіл оқушының материалды «ұзаққа ұстап тұруына» көмектесетін нақты әрекетке сүйенеді.

1) Бастапқы әріптер арқылы мағыналы тіркес құрастыру

Түсіндірілетін ақпараттың бастапқы әріптерін біріктіріп, мағыналы фраза немесе қысқа сөйлем құрастыру. Бұл әдіс күрделі тізімдерді ықшам «кодқа» айналдырады.

2) Ырғақтау (өлең, ән, рифма)

Ақпаратты өлеңге, әнге немесе белгілі бір ырғақ пен рифмаға түсіру арқылы есте сақтауды күшейту. Ырғақ материалды қайталауды жеңілдетеді және назарды тұрақтандырады.

3) Әуендес сөздер арқылы терминдерді жаттау

Ұзын немесе шетелдік терминдерді дыбысталуы ұқсас сөздермен байланыстыру. Мысалы, медицинадағы «супинация» және «пронация» терминдерін есте сақтау үшін әуендес әрі әзіл тіркестерді қолдануға болады.

4) Жарқын бейне арқылы байланыстыру

Есте сақталуы тиіс ақпаратқа қатысты ерекше, айқын және тосын бейне (сурет) құру. Мысалы, қарындаш, көзілдірік, люстра, орындық, жұлдыз, қоңыз сөздерін бір фантастикалық «мультфильм оқиғасына» біріктірсеңіз, оларды шатастыру қиындайды.

Байланыстыру әдісінің әсерін күшейту үшін:

  • пропорцияны өзгерту (мысалы, өте үлкен қоңыз);
  • заттарды әрекет үстінде елестету (қарындаш «келеді»);
  • санын көбейту (жүздеген жұлдыз);
  • қызметін/орнын ауыстыру (орындық люстраның үстінде).

Цицерон әдісі (орындар әдісі)

Өзіңізге жақсы таныс бөлмені (немесе үйді) ойша аралап шығыңыз. Есте сақтау керек ақпаратты сол бөлмедегі белгілі орындарға «орналастырыңыз». Кейін бөлмені ойша қайта аралау арқылы ақпаратты оңай еске түсіресіз: бәрі сіз қойған орындарда «тұрып» қалады.

Қысқа нұсқаулық

  1. Таныс кеңістікті таңдаңыз (сынып, бөлме, дәліз).
  2. Маршрутты анықтаңыз (есіктен бастап терезеге дейін).
  3. Ақпарат бірліктерін нақты нүктелерге бекітіңіз (үстел, сөре, тақта).
  4. Кері жүріп, ойша тексеріңіз.

Сөздерді әңгімеге енгізу арқылы есте сақтау

Бір-бірімен байланысы жоқ сөздерді қысқа әңгімеге біріктіру есте сақтауды едәуір жеңілдетеді. Бұл тәсілде маңыздысы — сөздердің бәрі бір оқиғаның ішінде «тірі» қызмет атқаруы.

Тапсырма үлгісі

Тақтадан берілген сөздер қатарын оқып, есте қалғанын жазыңыз. Әр қатар бойынша осы әрекетті қайталаңыз. Тақтадағы бор жазуы кейде көмескі көрінетіндіктен, оқушы әлсіз графикалық белгілерді де ажыратуға үйренеді.

Мысал сөздер (үлгі)

ағаш, үстел, өзен, себет, тарақ, сабын, кірпі, резеңке, кітап, трактор, жауын, күн, сағат, шам, скрепка, үй, ұшақ, дәптер, шұлық, ауа

Ескерту: сөздер саны мен қиындығы сынып деңгейіне қарай реттеледі.

Көру диктанттары

Көру диктанты — мәтінді қысқа уақытқа көрсетіп, қайта жауып, оқушыдан ойша елестету арқылы дәптерге дәл көшіруді талап ететін жұмыс. Бұл жерде қысқа мерзімді есте сақтаудың маңызды қағидасы іске қосылады: материалды алғашқы секундтарда қайталау.

Көру диктантының жоспары

  1. Бірінші жолды екі рет оқимын: алдымен танысамын, кейін қиын жерлерін (қауіпті орындарын) белгілеймін.
  2. Жазу жабылған соң, көзімді жұмып, сөйлемді және әріптерді көз алдыма елестетемін.
  3. Дәптерге жазамын.
  4. Осыны келесі жолдармен қайталаймын.
  5. Соңында мәтінді ашып, өзін-өзі тексеремін.

Өзін-өзі бағалау

  • 2 қате — әлі де әлсіз деңгей;
  • 1 қате — жақсы;
  • 0 қате — «Қырағы Ханзада (Ханшайым)» атағы.

Жаттығу үлгісі

Сөйлем 1

Тәтті таңқұрай.

Сөйлем 2

Алмастың ойыншығы.

Есту диктанттары

Есту диктантында оқушылар сөйлемді тыңдау арқылы қабылдайды: мұғалім оқиды, оқушы мұқият тыңдайды. Мұнда сөздердің орын тәртібі, тыныс белгілері, бейтаныс сөздердің жазылуы сияқты бірнеше қабат ақпарат қатар өңделеді. Күтпеген кідіріс көбіне үтір қою қажеттігін білдіретіні алдын ала келісіліп алынады.

Есту диктантының жоспары

  1. Мұқият тыңдаймын.
  2. Сөйлемді ішімнен тез қайталаймын.
  3. Дәптерге жазамын.
  4. Келесі сөйлемдермен дәл осылай жалғастырамын.

Диктант аяқталған соң есту арқылы есте сақтау деңгейін бағалауды ұмытпау қажет.

Жаттығу-жарыс

«Кім мәтіндегі ең ұзын сөйлемді дәл қабылдай алады?» Мұғалім сөйлемдегі сөз санын біртіндеп арттырады: 5 сөзден бастап, 10 сөзге дейін. Бұл тәсіл есте сақталатын материал көлемін ұлғайтуға көмектеседі.

Мәтін үлгісі

Жапалақ

Жазда балалар саяжайда тұрды. Бірде балалар жалғыз тоғайға барды.

Онда олар қуысы бар үлкен еменді тауып алды. Қуыстың ішінде ұя болды, онда жапалақтың балапандары бар екен.

Арман мен Дидар жапалақтың балапанын алып, үйлеріне кетті. Түнде жапалақ үйге ұшып келіп, терезе астында шулай бастады.

Тексеру кезінде орфографиялық қателер түзетіледі, алайда қорытынды бағалауда басты өлшемдер мыналар: сөз тәртібінің сақталуы және мұғалімнің интонация арқылы білдірген тыныс белгілерінің дұрыс қойылуы.

Мәтіндік ақпаратты тірек сөздер арқылы есте сақтау

Бұл тәсілде мәтіннен негізгі мағынаны ұстап тұратын тірек сөздер таңдалады, кейін сол сөздердің арасындағы логикалық байланыс құрылады. Байланыс әлсіз болса, қосымша тірек сөздер енгізіледі.

Тапсырма алгоритмі

  1. Екі қарындаш алыңыз: қызыл және көк.
  2. Мәтінді оқып, сөйлемді қалпына келтіруге көмектесетін тірек сөздерді қызылмен сызыңыз.
  3. Тірек сөздердің арасында қисын бар-жоғын тексеріңіз (мысалы, «кран—үстел» сияқты).
  4. Егер байланыс жоқ болса (мысалы, «ұшақ—құлпынай»), қосымша тірек сөздерді көкпен белгілеңіз.
  5. Белгіленген сөздерді бөлек параққа тізіп жазыңыз.
  6. Осы сөздермен қысқа әңгіме құрастырып, мәтінді қайта жаңғыртып жазыңыз.
  7. Бақылау парағымен салыстырып, қателерді түзетіңіз.
  8. Кейін сөздерді ойша біртіндеп елестетіп, мәтінді қайта жазыңыз.

Күтілетін нәтиже

Осы тәсілмен мәтіннің көлемді бөлігін (шамамен 30–60 бет) жүйелі түрде өңдегеннен кейін, әрекет бірте-бірте автоматтанып, тірек сөздерді міндетті түрде жазбаша белгілеу қажеттілігі азаяды.

Негізгі ой: мәтінді толық жаттау емес, мағыналық қаңқаны тез қалпына келтіру.

Тілдік теорияны меңгерту кезіндегі қолдау құралдары

Бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау қабілетінің өнімді дамуына дыбысталған сөйлеуді талдау, сызба мен кестелермен жұмыс жасау ықпал етеді. Сондықтан біз үзінді оқу кезінде оқылып жатқан кітапты, иллюстрацияларды қарауға, оқиғаларды еске түсіру арқылы пайымдауға оқушыларды тұрақты түрде ынталандырдық.

Мұндай жұмыста балалар қызығушылықпен тыңдап, бірге эмоциялық әсер алады және естігенін жақсырақ есте сақтайды. Осылайша, эксперименттің қалыптастыру кезеңінде тілдік теорияны үйрету үрдісіне есте сақтау қабілетін дамыту тапсырмалары жүйелі енгізілді. Эксперименттің осы кезеңіндегі сабақ әзірлемелері 3-қосымшада берілген.

Бақылау кезеңі және нәтижелерді талдау

Қалыптастырушы кезеңнің тиімділігін тексеру үшін зерттелушілер бақылау тексеруінен өтті. Бақылау тексеру әдістемесі констатациялық зерттеуде қолданылған диагностикамен сәйкес болды.

Бақылау кезеңінің мәліметтері 2-кестеде берілді. Нәтижелер констатациялық кезең деректерімен салыстыра отырып талданды, бұл есте сақтау қабілетінің даму динамикасын нақты бағалауға мүмкіндік берді.