Қазақстан халқы Ассамблеясының XV сессиясында Елбасы Н. Назарбаев Ұлт бірлігі Доктринасы төңірегіндегі мәселелерді мейлінше байыптап, оны жалпыхалықтық талқыға шығаруымыз шарт деген еді

Ұғымдарды дәл қолдану — қоғамдық пікірдің сапасы

Қазақстан халқы Ассамблеясының XV сессиясында Елбасы Н. Назарбаев Ұлт бірлігі доктринасы төңірегіндегі мәселелерді байыппен талдап, оны жалпыхалықтық талқыға салу қажет екенін атап өтті. Осыдан кейін халық, ұлт, этнос, қоғам, Отан, ұлтаралық қатынастар сияқты сөздер ресми ортада да, жалпы жұртшылық арасында да жиі қолданылатын болды.

Латын тілінен енген «нация» сөзі көп жағдайда халық немесе этнос ұғымдарымен қабаттаса берілгенімен, бүгінгі қолданыста бұл сөз жаңа мазмұнға ие болып келеді. Өкінішке қарай, баспасөзде және күнделікті тілде бұл терминдердің орынсыз алмастырылып қолданылуы жиілеп барады. Мәселен, Президент ұсынған Доктрина кейбір жарияланымдарда әртүрлі тіркестермен, кейде мағыналық дәлдігі күмәнді аудармалар арқылы берілді.

«Ұлт» терминінің орнына халық, ел, қоғам, этнос сөздерін орынсыз қолдануға болмайды: әрқайсысының өз орны, өз салмағы және өз мазмұны бар. Сондықтан әлемдік тәжірибені және Қазақстандағы өзгерістерді ескере отырып, ұлт ұғымының тарихи түсіндірмесін де, бүгінгі мәнін де айқындау маңызды.

«Халық» сөзі нені білдіреді?

Ақпарат құралдарын парақтағанда, көбіне бірінші болып «халық» сөзі алға шығады. Бұл ұғымның мағынасы кең әрі көпқабатты. Кейде ол қоғамның төменгі топтарын білдіруі мүмкін: «халықтың» олигархтарға, ақсүйектерге немесе билік элитасына қарсы тұруы сияқты қолданыстар кездеседі.

Екінші бір мағынада «халық» белгілі бір гео-әлеуметтік организмге (ортақ аумақ, саяси-экономикалық жүйе) қатысты адамдар жиынтығын білдіреді. Бұрын «кеңес халқы» дейтінбіз, бүгінде «Қазақстан халқы», «Ресей халқы» деген тіркестер осылай қолданылады.

Кеңес Одағы тарағаннан кейін бұрын біртұтас «кеңес халқы» деген ірі қауымнан қазақтар, армяндар, молдавандар және өзге де топтар жеке айқындалды. Сол себепті «қазақ халқы» дегендегі «халық» сөзі «кеңес халқы» дегендегі мағынадан басқа деңгейде қолданылып отыр.

Этнос: айырмашылық қайдан басталады?

Жекеленген халықтың өзіне тән ерекшеліктерін дәл білдіру үшін этнологияда «этнос» және «этностық қауымдастық» терминдері қолданылады.

Этнос — әлеуметтік қауымдастық. Дегенмен кей еңбектерде оған биологиялық өлшем де телінеді: адамдар ата-анасынан мәдениет пен этникалық сананы ғана емес, белгілі бір дене ерекшеліктерін де мұрагерлікпен алады. Осыдан «шығу тегі ортақтық» идеясы туындайды: адам белгілі бір этносқа дүниеге келген сәттен бастап қатысты болады.

Этностың қалыптасу кезеңдерінде негізгі факторлар өзгеріп отырады: бір тұста шығу тегі мен аумақ бірлігі алға шықса, кейінірек тіл, мәдениет, дін, саяси құрылым, бір билік аясында болу сияқты факторлар күшейеді.

Этнос пен қоғам: ұқсас емес құрылымдар

Әдебиетте этнос пен қоғамды теңестіріп қарастыру кездеседі. Алайда олар өзара байланысты болғанымен, бір ұғым емес. Мысалы, немістер ұзақ уақыт бойы ГДР мен ФРГ сияқты әртүрлі әлеуметтік-экономикалық жүйелерде өмір сүрді. Бұл жағдай «неміс этносы» бар екенін жоққа шығармайды, бірақ «немістердің бір ғана қоғамдық құрылымы болды» деуге келмейді.

Демек, қоғам туралы тұтастай мемлекет аясында айтуға болады, ал этнос көбіне тілдік-мәдени және белгілі дәрежеде антропологиялық ерекшеліктер арқылы айқындалатын тұрғындар қауымын білдіреді.

Ұлт: саяси мақсат, ортақ Отан және тарихи организм

Кей зерттеушілер ұлт өмірінде геосаяси белгілердің алдыңғы орынға шығатынын, ал мәдени белгілердің кейде екінші қатарға ығысатынын айтады. Бұл көбіне бірнеше этностық топ негізінде қалыптасқан ұлттарға тән болуы мүмкін. Ал моноэтносты ұлттарға мұны сол қалпында телу әрдайым дұрыс емес.

Бір нәрсе анық: тіл — мәдени стереотиптердің іргетасы. Онда этнос пен ұлт өмірінің «кристалданған» бейнесі сақталады.

Қазіргі жағдайда «ұлт» кейде ортақ Отанға біріккен азаматтар жиынтығы ретінде де түсіндіріледі. Жаһандану, интеграция және универсализация үдерістері күшейген сайын, адамдар өз елін Отаным деп, өздерін отандастар деп мойындаған жерде мұндай түсінік орныға түсуі мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, «Ұлттар Лигасы», «БҰҰ» атауларындағы «ұлт» сөзі көбіне этникалық ұлтты емес, әлеуметтік-тарихи организмдерді (мемлекеттерді, елдерді) меңзейді.

Қазақстан жағдайы: екі үдеріс қатар жүруі керек

Гео-әлеуметтік организм ұлттың пайда болуы үшін іргетас қызметін атқарады. Француз ұлты Франция мемлекеті қалыптаспай тұрып толық мағынасында орныға алмас еді. Сол сияқты Қазақстан мен қазақ ұлты терминдері әрдайым бір-біріне дәл сәйкес келе бермейді.

Егер Қазақстанда тек қазақтар ғана тұрса, идеал жағдайда тұрғындар әрі бір этносты, әрі бір ұлтты құрауы мүмкін еді. Бірақ шынайы өмір күрделірек: этностық әртүрлілік те бар, ал қазақтардың өз ішінде де ана тілі мен халықтық мәдениеттен алшақтап бара жатқан топтар кездеседі. Этнологияда мұндай құбылыстарды субэтнос, субнация сияқты ұғымдармен сипаттайды.

Ұлттық бірлікті нығайту үшін Президент бекіткен мемлекеттік сәйкестілікті қалыптастыру тұжырымдамасының жүзеге асуына жүйелі бақылау қажет. Онда мемлекеттік сәйкестіліктің маңызды белгісі ретінде қазақ тілі — басқарудың, заңнаманың және ел аумағында қызмет ететін ортақ тіл ретінде көрсетіледі.

Мұнда орынды сұрақ туындайды: қазақстандық идентификацияны күшейтудің негізінде қай тіл мен мәдениет жатуы керек? Экономика маңызды, бірақ тіл мен мәдениет те халықтың халық болып қалуының өзекті тіректері. Бұлар бірінен кейін бірі емес, қатар жүруі тиіс.

Сонымен бірге қоғамдық бірлікке қатысты алаңдататын жайттар да жоқ емес: кейбір топтардың қос азаматтықты талап етуі, сондай-ақ кей зерттеулерде орыс респонденттерінің едәуір бөлігі өз ұрпағының келешегін қазақ ұлтымен байланыстырмайтыны туралы деректердің айтылуы — қазақстандық ұлт бірлігінің бір күнде қалыптаспайтынын аңғартады.

Қорытынды ойлар: ұлттық тұтастықтың шарттары