Мемлекеттік қызметші төзміділігін дамыту өлшемдері, көрсеткіштері және деңгейлері
Тәуелсіздік кезеңі және кәсіби мемлекеттің күн тәртібі
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан Республикасы әлеуметтік-экономикалық, мәдени және саяси дамуда елеулі нәтижелерге қол жеткізді. Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында кәсіби мемлекет құру ұзақ мерзімді басымдықтардың бірі ретінде белгіленді.
Қазіргі жағдайларда қазақстандық қоғамды жаңғырту қоғамдық сананың азаматтық бейбіт өмірді сақтауға, этносаралық және конфессияаралық өзара қатынастарды үйлестіруге, әлеуметтік-саяси тұрақтылықты нығайтуға ықпал ететін төзімділік мәдениетін қалыптастыру және дамыту мәселелерімен тығыз байланысты.
Неге төзімділік мемлекеттік қызмет үшін шешуші?
- Мемлекеттік қызметші қоғамдағы төзімді сананы орнықтырудың практикалық «менеджері» болуы тиіс: бұл қасиет ең алдымен оның өз мінез-құлқынан көрінуі қажет.
- Төзімділік басқа адамдармен теңдік негізінде өзара әрекет етуге және «субъект–субъект» форматындағы қатынасты толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
- Қоғам алдындағы сенім, мемлекеттік қызметтің беделі және басқарудың тиімділігі жеке тұлғалық қасиеттермен тікелей байланысты.
Мемлекеттік қызметтің рөлі және кәсіби талаптар
Әлеуметтік-құқықтық институт ретінде мемлекеттік қызмет жалпыұлттық идеяларға қол жеткізуде ерекше орын алады және мемлекеттік басқару механизмінде маңызды рөл атқарады. Кәсіби міндеттерді тиімді орындау үшін мемлекеттік қызметші кәсіби біліммен қатар жеке қасиеттер мен мінез-құлық ерекшеліктеріне де ие болуы керек.
Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңы мемлекеттік қызметшілердің кәсіби даярлығы мәселесін өзектендірді. Бүгінде мемлекеттік қызмет саласында мамандардың кәсіби қасиеттерін қалыптастыру мен дамытуға бағытталған жүйелі шараларды әзірлеу және жүзеге асыру міндеті алдыңғы қатарға шықты.
Қасиеттердің 1-тобı
Тиімді әрі нәтижелі кәсіби қызметтің орындалуына тікелей жауап беретін қасиеттер.
Қасиеттердің 2-тобı
Төзімділікке негізделетін, тұлғалар арасындағы тиімді қарым-қатынасқа ықпал ететін қасиеттер.
Қоғамдық сұраныс: бедел, кадр сапасы, әлеуметтену
Мемлекеттік қызмет абыройды жоғары деңгейде ұстай алатын, мемлекетке қызмет етудің беделін түсірмей, міндеттерді адал әрі сапалы орындайтын кәсіби кадрларды қажет етеді. Бұл қоғамдық сұраныс көптеген үрдістердің жұмыс істеуіне тәуелді. Соның ішінде мемлекеттік қызметшінің азамат әрі кәсіпқой ретінде қалыптасуын қамтамасыз ететін әлеуметтік үрдіс — мемлекеттік қызметшілердің әлеуметтенуі — айрықша мәнге ие.
Мемлекеттік сектор әлемнің барлық елдерінде қоғам назарында. Егер қоғам алдында мемлекеттік қызметші кәсібилігі төмен, бюрократизм мен сыбайлас жемқорлыққа бейім бейнеде көрінсе, басқару құрылымын жетілдіру және реформалар жеткіліксіз болып қалады.
Мемлекеттік қызметшіге қойылатын негізгі қасиеттер
Жоғары моральдық жауапкершілік
Қоғам сеніміне лайық мінез-құлық және ұстаным.
Кәсіби білімді тәжірибеде қолдана білу
Нәтиже беретін шешім қабылдау қабілеті.
Адалдық және таза ниет
Этикалық стандарттарға берік болу.
Белсенді өмірлік ұстаным және патриотизм
Өз жұмысының маңызын сезіну.
Төзімділік: мазмұны, психологиялық мәні және жанжалды басқару
Төзімділік — көпқұрауышты тұлғалық қасиет. Ол басқа адамдармен өзара әрекеттесуге саналы ашықтықта, олардың жеке-психологиялық ерекшеліктерін өзіндік «Менін» жоғалтпай қабылдауда, сондай-ақ сындарлы диалог жүргізуге дайын болуда көрінеді.
Мемлекеттік қызметшінің төзімділігі әрекеттестік пен қарым-қатынас ұғымдарымен ғана емес, ізгілік және рухани жауапкершілік ұғымдарымен де тығыз байланысты. Негізінен бұл — басқаларды «қандай болса, солай» қабылдауға дайын болу, келісім негізінде әрекеттесе алу, деструктивті жанжалға ұрындырмай түсіністік орната білу және өзге пікірді қабылдау қабілеті.
Төзімділіктің психологиялық мәні
Саяси, экономикалық, ұлттық (этностық) айырмашылықтар, конфессиялық алшақтықтар және өзге де қайшылықтар жанжалдың пайда болу ықтималдығын арттырады. Төзімділік жанжалдың алдын алуға немесе оны күш қолданбай, тараптар үшін оң нәтиже беретін тәсілдер арқылы реттеуге мүмкіндік береді.
Мемлекеттік қызметші төзімділігінің құрылымы: 3 құрауыш
Когнитивті
- Төзімділік туралы білім
- Өзара әрекеттесудегі маңызын ұғыну
- Өз төзімділігін ұйымдастыру деңгейін түсіну
Эмоционалды-қатынастық
- Өзін қабылдау және өзін бағалау
- Эмоционалдық тұрақтылық, өзін ұстай білу
- Эмпатия және басқаға бағытталған назар
Мінез-құлықтық-реттеуші
- Мінез-құлық икемділігі
- Мінез-құлық стратегиялары
- Сындарлы өзін таныту тәсілдері
Толерантты санаға тірек болатын жеке сипаттамалар
Диалогқа дайын ойлау
Түсіністік, түсіндіру, рефлексия, шығармашылық және тапқырлыққа бағытталу.
Ішкі бақылау және өмір мәніне қанағат
Өз әрекетін басқару және мақсаттылық сезімі.
Дамыған өзіндік сана
Өзін тану және эмоцияны реттеу қабілеті.
Құндылық-уәжді сала
Басқаға қатынасты құнды қатынас ретінде мойындау.
Имидж және этика: сенімді нығайтатын негіз
Мемлекеттік қызметшінің имиджін қалыптастырудың идеологиялық, саяси және мәдени қырлары бар. Оң имиджді қалыптастыру — күрделі әрі ұзақ үрдіс және ол атқарушы биліктің имидждік саясатымен тығыз байланысты.
Ар-намыс кодексінің өзегі
Мемлекеттік қызметті атқару — қоғам мен мемлекет тарапынан ерекше сенім білдіру. Сондықтан мемлекеттік қызметшілердің моральдық-этикалық бейнесіне жоғары талап қойылады.
Коммуникативті төзімділік және икемділіктің 3 тобы
Төзімділіктің интерпсихологиялық қыры мінез-құлықта, қызметте және өзара қатынас стилінде көрініс табады. Бұл қыры көбіне коммуникативті төзімділік ретінде сипатталады. Оның ішінде икемділіктің үш тобы шоғырланған:
Талдау және болжау
Нақты ортада оқиға дамуының қисынын анықтау, өз мінез-құлқын жоспарлау, болашақ өзара қатынасқа дайындық құру.
Коммуникативті икемділік
Келіспеушілікке қарамастан сындарлы шешім табу, әріптестің эмоциялық күйін ескере отырып оңтайлы байланыс орнату.
Өзін-өзі реттеу
Қарым-қатынастың стратегиясы мен тактикасын әзірлеу, өз күйін реттеу арқылы тиімді мінез-құлықты орнықтыру.
Өлшемдер мен көрсеткіштер: субъективті және объективті деңгей
Субъективті өлшемдер
- Эмпатияның жоғары деңгейі және өзгенің күйзелісін түсініп, бірге сезіне алу.
- Басқалардың құндылықтарын қабылдай алу және тәуелсіз, сыни ойлау.
- Шиеленіскен жағдайларда міндеттерді сындарлы шеше алу, өзгенің көзқарасын саналы қабылдауға бағытталу.
- Өзін барабар қабылдау, рефлексиялық белсенділік, сыртқы жағдайларға шамадан тыс тәуелді болмау.
- Қарым-қатынастың субъект–субъекттік сипатын ұстану.
Объективті өлшем
Әріптестермен және тұрғын халықтың кез келген топтарымен сындарлы субъект–субъектті өзара қарым-қатынасты орнықтыра алу.
Төзімді сана қалай қалыптасады?
Төзімді сана белгілі бір адамға «таңылып» берілмейді. Ол тәрбие, ақпарат және жеке өмірлік тәжірибе арқылы біртіндеп қалыптасады. Коммуникативті төзімділік өзара әрекеттесу барысында көрінеді және ерікті актілер арқылы іске асады: ниет пен мақсаттылық біріккен жерде төзімді әрекет қалыптасады.
Сонымен бірге толерантты сана (интрапсихологиялық) мен коммуникативті төзімділік (интерпсихологиялық) жеке тұлға және қоғам деңгейінде әрдайым сәйкес келе бермеуі мүмкін. Сондықтан түпкі мақсат — осы екі қырды келісілген түрде дамыту.
Төзімділік деңгейлері: төмен, орташа, жоғары
Төмен деңгей
Өзін-өзі бағалау жиі барабар емес; кәсіби құндылықтар жүйесі қалыптаспаған; төзімділік тек белгілі бір адамға немесе жеке жағдайға ғана қатысты көрінеді. Үндесу сындарлы болмай, эмоциялық шиеленіс ауызша агрессияға ұласуы мүмкін.
Тәуекелдер
Жағдайлық немесе ұзаққа созылатын жанжал, икемділіктің төмендігі, рефлексияның әлсіздігі.
Орташа деңгей
Өзін-өзі бағалау барабар, төзімділікке уәж қалыптаса бастайды. Қалыпты жағдайда төзімділік байқалады, жанжалды сындарлы арнаға бұру икемділігі бар. Дегенмен шешім көбіне өзара «келісімге келумен» шектеліп, ұстанымдардың елеулі өзгеруіне әкелуі мүмкін.
Ынталандырушы фактор
Төзімділік танытудың қарым-қатынас тиімділігін арттыратынын түсіну.
Жоғары деңгей (дүниетанымдық-сындарлы)
Басқа әлеуметтік-мәдени топтарға эмоционалдық тұрақты қатынас, эмпатия мен рефлексияның жоғары деңгейі тән. Өз көзқарасынан өзгеше пікірдің өмір сүруге құқы барын мойындайды, диалогты жалғастыруға ұмтылады және жауапкершілігі жоғары болады.
Күшті жағы
Өз мінез-құлқын серіктес ерекшелігіне сай түзете алу және төмен деңгейдегі төзімсіз мінез-құлықты жұмсартуға ықпал ету.
Даму факторлары
Тежейтін факторлар
Ортақ құндылықтарды әлсіз қабылдау, өз ұстанымына сенімнің және берік нанымдардың жеткіліксіздігі.
Ықпал ететін факторлар
Жалпыадамзаттық ізгілікті құндылықтарды қабылдау және қолдау.
Төзімділік пен агрессияшылдық байланысы: мінез-құлық тәуекелдері
Зерттеулерде төзімділік деңгейлері мен бірқатар мінез-құлық көрсеткіштері арасында өзара байланыс бар екені атап өтіледі: психологиялық арақашықтықты ұстану, басқарушылық тәсілдер, сондай-ақ агрессияшылдық көріністері.
Төмен коммуникативті төзімділік
Ұйымдастырушылық қатынастарда өктемшіл ұстаным күшейеді, психологиялық арақашықтық жоғарырақ таңдалады. Жанама және ауызша агрессия, ашуланшақтық, негативизм, өкпелеу мен реніш жиірек байқалуы мүмкін.
Жоғары коммуникативті төзімділік
Орташа психологиялық арақашықтық сақталып, басқарудың демократиялық тәсілдерімен қатар өктемшіл әдістер де жағдайға қарай ұтымды қолданылады. Агрессия және негативизм төменірек болады, ал жауапкершілік пен «кінә сезімі» көрсеткіштері салыстырмалы жоғары болуы ықтимал.
Тиімділікті арттыратын практикалық бағыт
Әріптестермен және тұрғын халықтың әртүрлі топтарымен өзара қатынастың тиімділігін талдау, жанжалды агрессиясыз тәсілдермен шешу тәжірибесін өзектендіру, өзін-өзі реттеу мен талдау-болжау және коммуникативті дағдыларды дамыту мемлекеттік қызметшілерде төзімділікті қалыптастыру мен дамытуды оңтайландырады.
Қайшылық және олқылық: мойындау бар, бірақ жүйе жеткіліксіз
Қазақстанда төзімділік деңгейін арттырудың маңыздылығы мемлекеттік деңгейде мойындалады. Алайда ресми құжаттарда бекітілген қағидаларды қоғамда толық орныққан, көпшілік мақұлдаған норма деп айту қиын. Қоғамда төзімділікті күшейту қажеттілігі бар болғанымен, тәжірибеде бұл деңгей әлі де төмен болып қала береді.
Тағы бір маңызды мәселе — төзімділікті іс жүзінде жүзеге асырудың негізгі қозғаушысы саналатын мемлекеттік қызметшілердің қызметінде бұл бағыт әлі де жеткіліксіз көрінуі. Біліктілікті арттыру және қайта даярлау курстары кезеңінде төзімділікті дамытуға мүмкіндік болғанымен, қазіргі таңда мемлекеттік қызметшілердің төзімділігін көтеруге арналған арнайы бағдарламалар жеткіліксіз.
Нормативтік негіз
Төзімділікке қатысты қағидалар мен талаптар Қазақстан Республикасының Конституциясында және бірқатар нормативтік-құқықтық актілерде көрініс тапқан: «Мемлекеттік қызмет туралы» заң, «Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» заң, мемлекеттік қызметшілердің Ар-намыс кодексі, мемлекеттік қызметті өту тәртібі және қайта даярлау/біліктілікті арттыруға қатысты ережелер.
Төзімділікті дамыту құралдары: оқыту, әдістер, тренинг
Мемлекеттік қызмет кадрларының біліктілігін арттыру жүйесіне төзімділік үрдісін белсендететін арнайы әдістер кешенін енгізу құндылық-уәжді қатынасты нығайтып, дамуды практикалық деңгейде жандандырады. Бұл мемлекеттік қызметшінің өз мүмкіндіктерін, сондай-ақ кәсіби және әлеуметтік ортаның ресурстарын тиімді пайдалануына ықпал етеді.
Арнайы әзірленген, субъектті көзқарасқа негізделген психологиялық тренинг төзімділікті арттырудың тиімді құралы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, маңызды бір байқау да бар: мемлекеттік қызметтегі жұмыс өтілі артқан сайын төзімділік деңгейі төмендеуі ықтимал. Бұл тәуекелді төмендету үшін үздіксіз кәсіби даму және құндылықтық-этикалық қолдау қажет.