Ұжымдық кәсіпкерліктің субъектісі
Кәсіпкерлікті дамытудың әлеуметтік-экономикалық алғышарттары
Кәсіпкерлік қызметті талдау оның жалпы экономикалық категория ретінде ұзақ тарихы барын және терең тамырға ие екенін көрсетеді. Орта ғасырларда «кәсіпкер» термині, одан да бұрын «антрепренер» ұғымы қолданылған. Француз тілінен келген бұл сөз делдалдық мағынасын білдіріп, екі тұрғыда пайдаланылған: түрлі мерекелер мен музыкалық қойылымдарды ұйымдастырушы және ірі өндірістік не құрылыс жобаларын басқарушы.
Көне дәуір мен орта ғасыр ғалымдары кәсіпкерлік индустриялық кезеңге дейін қалай аталғанына қарамастан, оған қатысты ерекше ой-пікірлер білдірген. Ал Батыс экономикалық теориясында кәсіпкерлік мәселелеріне жүйелі назар XVIII ғасырдан бастап күшейді. Бұл бағыттағы көзқарастар Р. Кантильон, А. Тюрго, Ф. Кенэ, А. Смит, Ж. Сэй есімдерімен тығыз байланысты.
Ричард Кантильон және «кәсіпкер» ұғымы
«Кәсіпкер» терминінің негізін қалаушылардың бірі ретінде ағылшын экономисі Ричард Кантильон аталады. Ол кәсіпкерді нарық жағдайында әрекет ететін, тәуекелді өз мойнына алатын адам ретінде сипаттаған.
Кәсіпкерліктің әлеуметтік-экономикалық табиғаты
Әлеуметтік-экономикалық құбылыс ретінде кәсіпкерлік көптеген қоғамдық қатынастарды қамтиды: құқықтық, психологиялық, тарихи қырлары бар. Дегенмен оның өзегі адам қызметінің экономикалық жағдайларында жатыр. Кәсіпкерлік қатынастарды түсінудің алғашқы қадамы — олардың субъектісі мен объектісін айқындау.
Субъект
Кәсіпкерліктің субъектілері — экономикалық қызметке қатысатын түрлі тұлғалар мен ұйымдар. Ең алдымен бұл жеке индивидтер: олар жеке өндірісті ұйымдастырып, өз еңбегіне сүйенуі немесе жалдамалы еңбекті қолдануы мүмкін. Екінші жағдайда кәсіпкер жалдаушы ретінде әрекет етеді.
Кәсіпкерлік қызметті бір топ адам да жүргізе алады. Оларды міндетті шарттар мен ортақ экономикалық мүдде біріктіреді. Мұндай нысан ұжымдық (коллективтік) кәсіпкерлік деп аталады. Оның субъектілеріне акционерлік қоғамдар, кооперативтер, әртүрлі ассоциациялар жатады.
Объект
Кәсіпкерліктің объектісі — адамның белгілі бір қызметі. Нәтижесі өндірілген өнім мен көрсетілген қызмет ретінде көрінеді. Бірақ негізгі қағида өзгермейді: әр кәсіпкер өзіне тиімді, пайда әкелетін істі таңдауға ұмтылады.
Сондықтан кәсіпкердің басты мақсаты — кәсіпорын пайдасын арттыру немесе шығынды барынша азайту. Табыс көбіне істі ұйымдастыру сапасына тікелей байланысты.
Мемлекеттік кәсіпорындар мәселесі
Мемлекеттік кәсіпорындардың ұжымы өздігінен кәсіпкерліктің субъектісі бола бермейді. Алайда қайта құрылымдау нәтижесінде бұрынғы ұжым орнына, мысалы, жалға алушылар (арендаторлар) ұйымы құрылса, онда ол ұжымдық кәсіпкерліктің субъектісіне айналуы мүмкін.
Осыдан кәсіпкерлік субъектілерінің белгілі бір иерархиясы туындайды: мемлекеттік, ұжымдық, жеке-дара.
Номиналды және реалды субъектілер
Кәсіпкерліктің мүмкіндіктерін толық бағалау үшін субъектілерді номиналды және реалды деп бөлу маңызды. Номиналды деңгей — кәсіпкерлікпен айналысу құқығы. Нарықтық экономикасы бар елдерде әр азаматтың мұндай құқығы бар.
Бірақ бұл құқықты іске асыру бәрінің қолынан келе бермейді. Реалды субъект — кәсіпкерлікке қажетті алғышарттары бар адам. Ең негізгі шарттардың бірі — капиталға иелік ету немесе оны тарту мүмкіндігі. Дәл осы адамдар экономиканың кәсіпкерлік секторын қалыптастырып, дамыта алады.
Кәсіпкерліктің мәні: жаңашылдық, еркіндік, пайда және тәуекел
Жаңашылдық (новаторлық)
Кәсіпкерлік — жаңа мүмкіндіктерді іздеу, жаңа технологияны қолдану, капиталды жұмсаудың тың салаларын табу, дәстүрлі ойлау шеңберінен шығу. Бұл өндірістің жаңа түрлерін ашу мен дамытуға, тауарлар мен қызметтердің жаңа түрлерін шығаруға, ұйымдық құрылымдарды өзгертуге және жаңартуға бағытталады.
Нақты өмірде кәсіпкерліктің объектісі — өндіріс, айырбас және бөлудің әртүрлі факторларын тиімді үйлестіру арқылы инновациялық шешімдер енгізу.
Еркіндік және тәуелсіздік
Кәсіпкерліктің негізгі белгілерінің бірі — шаруашылық субъектілерінің еркіндігі мен тәуелсіздігі. Бұл егемендік нарық механизмі жұмыс істеуі үшін қажетті тәртіпті қалыптастырады: кәсіпкер ресурстарды алуға, өндірісті өз қалауынша ұйымдастыруға және өнімді нарықта сатуға құқылы.
Дегенмен еркіндік толық шексіз емес: ол сыртқы орта факторларымен, құқықтық нормалармен және нарық нәтижелерімен шектеледі. Соған қарамастан кәсіпкер үшін шешім қабылдаудағы автономия — басты шарт.
Пайда — қозғаушы фактор
Барынша көп табыс табу көбіне кәсіпкерлік қызметтің қозғаушы күші ретінде көрінеді. Нарық тұрақты өзгеретіндіктен, кәсіпкер өзгерістерді күтумен шектелмей, пайдалы бағыттағы жаңалықтарды дер кезінде енгізуге ұмтылады.
Нарыққа жаңа тауар шығарған немесе ресурс үнемдейтін тиімді технологияны алғаш ұсынған фирма белгілі бір уақыт ішінде өнімін баламаларынан жоғары бағамен өткізе алады. Іскерлік ортада мұндай қабілет — стандарттан тыс шешім қабылдау — ерекше бағаланады.
Тәуекел
Кәсіпкерлікке тән тағы бір сипаты — шаруашылық жүргізуде тәуекелге бару. Істі бастағанда болашақ көбіне бұлдыр, оны дәл болжау қиын. Жаңа идеялар мен жобалардың бастапқы кезеңінде қауіп-қатер жоғары болып, барлығын толық экономикалық есеппен өлшеу мүмкін бола бермейді.
Егер өндірілген тауардың бағасы жұмсалған шығынды жаппаса, кәсіпкер не ұйымдастыруды тиімсіз құрған, не нарық конъюнктурасы күткеннен қолайсыз болған. Өндіріс факторларын ұдайы бақылау кәсіпкерді тұрақты қысымда ұстайды, бұл белгілі бір психологиялық салмақ тудырады.
Кәсіпкердің нақты міндеттері
- жаңа мүмкіндіктерді іздеу және тиімділікті анықтау;
- өндірісті ұлғайтуға қаржылық және өзге ресурстарды тарту;
- қызметкерлерді жалдау және басқару;
- жабдықтаушылармен, клиенттермен және мемлекетпен қарым-қатынас орнату.
Бұл жұмыстардың бәрін бір адамның атқаруы міндетті емес. Кәсіпкердің рөлін «энергияны көбейтетін» ұйымдастырушыға теңеуге болады: ол өзгенің әлеуетін біріктіріп, нәтиже шығарады.
Кәсіпкер және меншік қатынастары
Кәсіпкерліктің мәнін толық түсіну үшін оны меншік қатынастарын жүзеге асырудың бір түрі ретінде қарастырған жөн. Кәсіпкер әрқашан меншік иесі ме деген сұрақ туындайды. Бұл мәселені түсіну үшін меншік иесінің қызметін шаруашылық субъектісінің қызметінен айыра білу қажет.
Өткен ғасырдың өзінде-ақ меншіктегі капитал мен қызмет атқаратын капиталдың айырмашылығы көрсетілген. Өндіріс құрал-жабдықтарын меншік объектісі ретінде иемдену мен оларды шаруашылық объектісі ретінде иемдену бірдей емес. Сондықтан меншік иесі қызметін шаруашылық жүргізуші субъектінің қызметінен ажырату қажет.
Жеке-дара кәсіпкерлік
Егер адам өндіріс құралдарын әрі меншік объектісі, әрі шаруашылық объектісі ретінде иемденсе, бұл жағдай әдетте жеке-дара кәсіпкерлік ретінде түсіндіріледі. Мұнда шешім қабылдау тәуекелі көбіне капитал иесінің мойнында болады.
Менеджменттің бөлінуі
Практикада шешім қабылдау функциясы капитал иесінен капиталды басқарушыға (менеджерге) ауысуы мүмкін. Бұл өндіріс құралдарын шаруашылық объектісі ретінде иемдену аясын кеңейтеді. Иеленуші жеке адам да, топ та, ұжым да болуы ықтимал.
Осы үрдіс акционерлік қоғамдардың дамуы арқылы күшейеді: меншік иесі сақталғанмен, ұйымдастыру және техникалық басқару кәсіби менеджментке беріледі.
Негізгі тұжырым
Кәсіпкер өндіріс құрал-жабдықтарының тікелей меншік иесі болмай-ақ, оларды шаруашылық жүргізу объектісі ретінде тиімді пайдалану арқылы кәсіпкерлік қызмет атқара алады. Демек, кәсіпкер мен меншік иесінің арақатынасы әрдайым тікелей және міндетті түрде сәйкес келе бермейді.
Кәсіпкерлікті өркендетудің шарттары
Кәсіпкерлікті дамыту үшін институционалдық және нарықтық ортаға қатысты бірқатар шарттар қажет. Олардың қатарында меншікті «персонификациялау» (нақты адаммен байланысын күшейту), мүлікті қолдануда еркіндік, жауапкершілік пен шешім қабылдау мүмкіндігі, сондай-ақ табыс пен нәтижеге иелік ету тетіктері маңызды орын алады.
Негізгі талаптар
- өндірушілер мен тұтынушылардың экономикалық еркіндігі;
- нарықтардың ашықтығы және теңгерімділігі;
- тауар, қызмет, капитал, ақпарат және жұмыс күшінің қозғалысына кедергінің болмауы;
- азаматтық-құқықтық мемлекеттің қалыптасуы және меншік пен кәсіпкер құқығын қорғау.
Бәсеке және мемлекеттің рөлі
Кәсіпкерліктің дамуы нарық қатынастарының сипаты мен ауқымына тәуелді. Бұл процесте бәсекенің орны ерекше: кәсіпкер үшін шаруашылық жүргізу — бәсекеге түсу, ал нарық қоғамға қажетсіз немесе тиімсіз құрылымдарды «іріктеп» ығыстырып отырады.
Тәжірибе көрсеткендей, күшті нарықтық экономика еркін бәсекені белгілі бір деңгейде реттейтін мемлекетсіз толыққанды жұмыс істей алмайды. Мемлекет ақша ұсынысын ұйымдастырады, қоғамдық қажеттіліктердің бір бөлігін өтейді, нарықтық мінез-құлықтың тиімсіз қырларын шектейді және монополизм, инфляция, іскерлік белсенділіктің төмендеуі сияқты қауіптерге қарсы саясат жүргізеді.
Сонымен бірге мемлекеттің шамадан тыс араласуы да тиімділікті төмендетуі мүмкін: егер ақша массасы негізсіз артса, нарықтық процестер бұзылып, өндірістің өнімділігі кемиді. Сондықтан бір жағынан тиімді реттеу, екінші жағынан орынсыз бюрократияны қысқарту тепе-теңдігі қажет.
Мемлекетсіздендіру бағыттары
- шаруашылық басқаруды бюрократтандырудан арылту;
- мемлекеттік кәсіпкерлік қызметін шектеу;
- жеке капиталды ынталандыру;
- экономиканы тікелей реттеуді ұтымды деңгейге дейін тарылту.
Жекешелендіру: мазмұны, тәжірибе және талаптар
Жекешелендіруді мемлекеттің экономикалық рөлін қайта құру жүйесінен бөлек, жекелеген науқан ретінде жүргізу түбегейлі өзгерістердің тиімді құралы бола алмайды. Сондықтан оның теориялық және практикалық мазмұнын дұрыс түсіндіру маңызды.
Анықтама
Жекешелендіру — белгілі объектілерді және қызмет түрлерін мемлекет иелігінен шығарып, жеке меншікке беру. Кең мағынада бұл ұғымға нарықтың белгілі сегменттеріндегі артықшылықтарды қайта бөлу, мемлекеттік емес жаңа қызметтер мен тауар ұсыну түрлерін қалыптастыру да кіреді.
Әлемдік тәжірибе
1970–1980 жылдары жекешелендіру жаһандық үрдіске айналды. 1980-жылдардың соңында әлемнің шамамен 80 елі мемлекеттік секторды қысқарту бағдарламаларын қабылдады. Ұлыбританияда 1979 жылы М. Тэтчер үкіметі жекешелендіруді экономикалық саясаттың негізгі бағыты ретінде белгіледі.
Бірқатар кәсіпорындарды жеке капиталға беру шаруашылық көрсеткіштеріне оң ықпал еткені айтылды. Дегенмен жекешелендіру техникалық және экономикалық қиындықтармен де қатар жүрді.
Процестің көпсатылылығы
Жекешелендіру бір реттік акт емес, оны қысқа уақытта аяқтау қиын. Бірінші саты — кәсіпорынды сату арқылы меншік иесін ауыстырудың құқықтық рәсімдерін бекіту. Одан кейін кемінде екі маңызды міндет тұрады: меншік құқығын нақты жүзеге асыруға жағдай жасау (саяси, экономикалық, әлеуметтік және құқықтық нормалар) және меншік иелері мен басқарушылар арасында тиімді еңбек бөлінісін қалыптастыру.
Жекешелендіру концепциясына қойылатын талаптар
- өтпелі кезеңде нарық өлшемдерімен жұмыс істеуге ынталандыру;
- көзбояушылық пен формализмге жол бермеу;
- ішкі капитал нарығына сенімділік қалыптастыру;
- халықтың қатысуын және қызығушылығын тұрақты қолдау;
- әлеуметтік қорғанысты, әсіресе табысы төмен топтарды қорғауды қамтамасыз ету;
- жекешелендіруден түскен түсімді тиімсіз кәсіпорындарды «жамауға» орынсыз бағыттамау.
Жекешелендірудің әмбебап «мінсіз» тәсілі жоқ: әр елдің нәтижесі оның тарихи жолына, әлеуметтік-мәдени ортасына, құқықтық реттеу сапасына, қаржы-банк жүйесінің даму деңгейіне, қоғамдағы орта тап үлесіне және халық психологиясына тәуелді.
Қазақстандағы жекешелендіру және кәсіпкерліктің қалыптасуы
Қазақстанда жекешелендіру процесі күрделі жағдайда өтті. 1991–1992 жылдарға арналған алғашқы кезеңнің нәтижесінде шамамен 1 млрд сом құнына жуық 6198 объект сатылды. Жекешелендірілген кәсіпорындарда 767 мың адам іс жүзінде меншік иесіне айналды. Бұл жалпы жұмыс істейтіндердің шамамен 12%-ын құрады.
Дегенмен күткен нәтижелер толық орындалмады: сауда саласында жекешелендірілген кәсіпорындардың үлесі бөлшек тауар айналымының небәрі 4%-ына ғана жетті. Тәжірибеде асығыстық, бақылаудың әлсіздігі және мүлікті талан-таражға салу сияқты проблемалар байқалды. Кейінгі кезеңдерде мұндай кемшіліктерді азайту үшін өзгерістер енгізіліп, халықты кеңінен қатыстыру, жариялылықты күшейту және мемлекеттік бақылауды арттыру көзделді.
1993–1995 жылдарға арналған бағдарлама бағыттары
Бірінші бағыт
Шағын сауда, қоғамдық тамақтандыру және тұрмыстық қызмет көрсету салалары (шамамен 200 адамға дейінгі кәсіпорындар). Бұл бағыт 27 мыңға жуық кәсіпорынды қамтыды.
Екінші бағыт
Жаппай жекешелендіру: 500 адамға дейін жұмыс істейтін кәсіпорындарды иелеріне беру. Мұндай кәсіпорындар саны шамамен 9 мың, қамтылатын адамдар саны 3 млн-ға жуық деп көрсетілді.
Үшінші бағыт
Аса ірі және бірегей кәсіпорындар мен нысандарды мемлекет иелігінен шығару. Бұл бағытта жекелеген талаптар қойылып, холдингтер құру қарастырылды (шамамен 1,5 мың кәсіпорын, 2 млн адам).
1990-жылдардың басында республикада акционерлік қоғамдар, концерндер, консорциумдар, коммерциялық банктер, тауар биржалары, сақтандыру компаниялары және кооперативтер саны артты. Ауыл шаруашылығында да ұжымдық кәсіпорындар, шағын кәсіпорындар, шаруа қожалықтары мен кооперативтер құрыла бастады.
Қорытынды
Жекешелендіру нарықтық экономикаға өтудің алғышарттарын қалыптастырып, кәсіпкерліктің дамуына қолайлы орта жасайды. Бастапқы кезеңде кәсіпкерлік көбіне капиталы тез айналатын салаларда — саудада, қоғамдық тамақтандыруда, қызмет көрсету бағыттарында қарқынды дамиды.