Бүкіл қазақ жасағы бір қолбасшыға бағынсын. Қабірі Бабырдың нағашы атасы Жүніс хан мазарының қасында
Мұхамбет-Салық Бабажанов (1834–1871)
публицист ғалым-этнограф экономистМұхамбет-Салық Бабажанов — туған халқының ар-абыройы мен теңдігі үшін қайрат-жігерін аямаған, әділдік жолынан таймаған білімді, зерделі тұлға. Кеңес дәуірінде есімі көмескі тартқанымен, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оның ғылыми және азаматтық мұрасы өз орнын қайта тапты.
Ғылыми мойындалуы
Ол XIX ғасыр ортасында Шоқан Уәлихановпен қатар танылған ғалымдардың бірі. Ресей Географиялық қоғамына мүшелікке қабылдануына Шоқан мен Семенов-Тянь-Шанскийдің кепілдеме беруі — оның ғылыми беделін айқындайтын дерек.
Бірінші күміс медаль
Ғылыми еңбектері үшін Бабажанов Ресей Географиялық қоғамының күміс медалін Орта Азия мен Қазақстан ғалымдары арасында алғашқы алған қайраткерлердің бірі ретінде аталады.
Шоқанмен үндестік
Оның өмір жолы мен зияткерлік болмысы Шоқанға көптеген қырынан ұқсас: екеуі де текті әулеттен, зиялы ортадан шықты, бір мектептің тәлімін көрді, тағдырлары да ұқсас болып, екеуі де өмірден ерте озды.
Өмірі мен қалыптасуы
Мұхамбет-Салықты ел ішінде көбіне Салық деп атаған. Ол 1834 жылы Бөкей ордасында, қазіргі Орда ауданы аумағында дүниеге келді. Әкесі — Жәңгір ханның қайын атасы, Исатай–Махамбет көтерілісі тұсында аты жиі аталған Қарауылқожа Бабажанов. Анасы — Жәмила. Жұбайы Ғазиза — атақты күйші Дәулеткерейдің қарындасы.
Бабажанов Жәңгір хан ашқан мектепті тәмамдап, ханның қамқорлығымен 1845 жылы М.Бекмұхамедов, Ж.Ниязов, М.Жантөриндермен бірге Орынбордағы Неплюев атындағы кадет корпусында оқыған сегіз жастың бірі болды. Бұл буын кейін елге қызмет еткен алғашқы білімді қазақ азаматтарының қатарынан көрінді.
Кітапханасы ашылған есік
Жас Салық кадет корпусында жүргенде Орынбордағы әйгілі шығыстанушы ғалым В.Григорьевпен танысып, оның қолдауына ие болды. Ғалым үйіне шақырып, бай кітапханасын пайдалануына мүмкіндік берген. Осы ортада ол өз бетімен оқып, жан-жақты білімін тереңдетті.
Қызмет және әділдік таңдауы
1851 жылы, небәрі 19 жасында, ол Орынбордағы Шекара комиссиясына қызметке орналасады. Алайда сол кезеңдегі теңсіздік, патша әкімдерінің жергілікті халыққа жасаған озбырлығы, Жайық бойындағы казактардың қаталдығы халық наразылығын күшейтті.
Салық халық жағына шығып, жәбірленушілердің арыз-шағымын жазып, шешілуіне қолдан келген көмегін көрсетті. Бұл әрекет отарлық билікке ұнамай, оны қудалап, жер аудартып, соңына аңдушы қояды. Соған қарамастан, қабілеті мен әділдігі мойындалып, кейін Ішкі Бөкей ордасын басқару жөніндегі Уақытша кеңестің кеңесшісі қызметіне тағайындалды.
Ғылыми-шығармашылық мұрасы
Бабажановтың есімі ең алдымен Шекара комиссиясындағы қызметімен емес, ғылыми-этнографиялық және публицистикалық еңбектерімен, халықшыл әрі әділ ұстанымымен танылды. Этнограф-ғалым В.Григорьев оны «аса қабілетті және тамаша білімді адам» деп жоғары бағалаған.
Қуғында да, тыныш кезеңде де ол қаламын қолынан түсірмей, әділдік пен шындықты қорғаған өткір мақалаларын жариялап отырды.
Оқығаны мен жазған басылымдары
1854 жылдан бастап Санкт-Петербор, Орынбор және Астрахань өңірінде шыққан басылымдарды тұрақты оқып, мақалалар жолдады: «Северная пчела», «Санкт-Петербургские ведомости», «Деятельность», «Охота», «Волга», сондай-ақ Ресей Географиялық қоғамының хабарлары, жазбалары және этнографиялық жинақтар.
Мәні жоғары мақалалары
«Қымыз туралы жаңалық» — дәстүрлі сусынның мәдени-әлеуметтік қырын ашады.
«Орал казак-орыстары мен Ішкі Орда қазақтарының айтысы» — қоғамдық қайшылықтарды талдайды.
«Ішкі қазақ Ордасының жылқылары және оны бағу» — шаруашылық тәжірибені жүйелейді.
«Нарын құмы жөніндегі мәліметтер» — табиғи-географиялық деректер береді.
«Ішкі Бөкей ордасындағы аңшылық» — тұрмыс, кәсіп, дағдыны этнографиялық тұрғыдан сипаттайды.
Әсіресе жылқы мен қымызға қатысты жазбалары бүгінге дейін құнын жоғалтпаған дереккөз ретінде бағаланады.
1860 жыл: Петербор сапары және пікірталас мәдениеті
1860 жылы Салық қазақ депутациясының құрамында Петерборға барады. Бұл сапарда ол этнограф, шығыстанушы П.Небольсинмен және саяхатшы Семенов-Тянь-Шанскиймен кездесіп, танысады. Екі ғалым да жас қазақ зерттеушісінің еңбегін жоғары бағалайды.
Небольсин байқаған екі мәселе
- Заң мен уездік сот қызметкерлерінің әділетсіздігі, қызметтік былық.
- Қазақ арасындағы надандықты күшейтетін, негізсіз соқыр сенімді таратып, ескі аңыздарды дінмен араластыратын насихаттың зияны.
Мәдени кеңістікпен танысу
Депутация Эрмитажда, мұражайларда, Көркемсурет академиясында, Пулково обсерваториясында және өзге де тарихи-мәдени орындарда болды. Депутация мүшелерін Шоқан Уәлиханов қонаққа шақырғаны туралы дерек те баспасөзде жазылған.
Қайтар жолда Салық Мәскеуге соғып, Кремль мен Үлкен театр сияқты мәдени орындарды аралайды.
«Киргизомания» дауына жауап
Небольсин қазақ депутациясы туралы «Путешествующие киргизы» атты мақала жазып, қазақ даласынан келген адамдардың саналы қадамдарын жоғары бағалайды. Бұған қарсы Орал казактарының өкілі И.Железнов «Киргизомания» атты мақала жазып, қазақ намысына тиетін сөз айтады. Осыған жауап ретінде Бабажанов журналға өткір мақала жариялап, қарсы тараптың шовинистік, үстірт пайымдарын дәлелді түрде әшкерелейді.
Күміс медальға негіз болған олжа
Нарын құмынан табылған әйел мүсініндегі балбал тас туралы дерегі үшін ол күміс медальға ие болды.
Жарияланған еңбегі
«Заметки киргиза о киргизах» (Қазақтың қазақтар туралы жазбалары) 1861 жылы Санкт-Петерборда басылып шықты. Сонымен қатар кен байлығы, география, топонимика, этнография, тарих тақырыптарындағы өзге де еңбектері белгілі.
Қайғылы аяқталу және кейінгі жаңғыру
Өкініштісі — Бабажановтың баспасөзге шықпаған бірқатар қолжазбалары жоғалып кеткені айтылады. Соңғы жылдары оның өмірі мен мұрасын танытқан еңбектер жарық көрді: Х.Маданов пен А.Мұсабаеваның зерттеуі, сондай-ақ мерзімді баспасөздегі мақалалар мен ғылыми ізденістер. Ғалым жұмбақ жағдайда 37 жасында қайтыс болды. Ел ішіндегі жоқтау сөздер оның халық жадында қандай орын алғанын аңғартады.
Жамбыл Жабаев (1846–1945)
ұлы ақын жырау жыршыЖамбыл Жабаев — қазақтың ұлы ақыны, жырау әрі жыршы. Ол Жамбыл тауының етегінде дүниеге келіп, жасынан өлең-жырға қанып өсті. Өз анасы Ұлданнан дарыған талантты бойына сіңіріп, Сүйінбай Аронұлы сияқты жыр алыптарынан тәлім алды.
Сирек тұтастық
Бір адамның әрі ақын, әрі жырау, әрі жыршы болып танылуы — сирек құбылыс. Жамбыл осы үш арнаны бір тұлғаға тоғыстырды.
Қалыптасу қайнарлары: дәстүр, мектеп, кең өріс
Жамбылдың ақын болып қалыптасуы Жетісу ақындық мектебімен ғана шектелмеді. Ол өзіне дейінгі жыраулар мен өзімен қатарлас ақындардың мол мұрасын, жалпы халық поэзиясын терең меңгерді. Үлгі тұтқан тұлғалар қатарында Асан Қайғы, Бұқар жырау, Шөже, Шортанбай, Дулат, Сүйінбай, Нысанбай, Майкөт, Майлықожа, Құлыншақ және басқа да сөз шеберлері бар.
Қырғыз өнерімен сабақтастық
Жамбыл туысқан қырғыз елінің сөз өнерін де жетік білді: манасшылармен, жомоқшылармен араласты, қырғыз ауылдарын аралап, айтысқа түсті. Тоқтоғұл, Мұраталы, Әлімқұл, Балық, Тыныбек, Қатаған сияқты дүлдүлдермен өнер сайысына қатысып, «Манас», «Ер Төстік» эпостарын жырлаған.
Әлемдік сюжеттерге жақындығы
Ақын жасынан «Мың бір түн» тарауларын, Орталық Азия мен Кавказ халықтарына ортақ «Көрұғылы» жырын, Фирдоусидің «Шахнамасынан» үзінділерді жаттап айтып жүрген. Осындай кең қайнарлардан нәр алған Жамбыл кейін барша әлемге танылған тұлғаға айналды.
Заман және шындық: ақынның сыншыл үні
Жамбыл жүз жылға жуық ғұмырында екі ғасырдың куәсі болды: қайшылығы мол, күнгейі мен көлеңкесі қатар жүретін кезеңдерден өтті. Оның шығармашылық жолы негізінен XIX ғасырдың 70-жылдарынан басталады. Бұл қазақ қоғамы үшін ауыр дәуір еді: 1868 жылғы «Жаңа мизам» арқылы басқару жүйесі өзгеріп, отаршылдық сипат күшейді. Оның салдары — қоғамға бюрократтық келеңсіздік, ішкі іріткі, мансапқорлық, жалған шағым, өтірік, барымта сияқты жағымсыз мінездердің жайылуы.
XX ғасырдың 20-жылдарындағы қақтығыстар, кәмпеске, ұжымдастыру да халық болмысына ауыр салмақ салды. Осындай ахуалды көрген Жамбыл шындықты айтып, заман келбетін суреттеді: күйініп те, қиналып та, бірақ турашыл қалпынан айнымады.
Турашылдықтың көрінісі
Шыншылдық пен сыншылдық қасиеті Жамбылдың айтыстарында да айқын көрінді: ол қарсыласын сөзбен тұқыртып қана қоймай, қоғамдағы әділетсіздік пен мінез кемшілігін әшкерелеуге ұмтылды.
Айтыс өнері: суырыпсалмалықтың шыңы
Жамбылды нағыз ақын ретінде кең өлкеге танытқан өнер — оның айтыстары. Айтыс Жамбылдың суырыпсалмалық дарынын шыңдап, ақындық шеберлігін арттырды, азаматтық өресін өсірді, тақырып аясын кеңейтті. Оның Сайқал қызбен, Жаныс ақынмен, Сарамен, Құлмамбетпен, Майкөтпен және басқа да ақындармен айтыстары қазақ әдебиетінің алтын қорына енді.
Айтыстарында қайым айтыс та, түре айтыс та, сүре айтыс та ұшырасады. Қарсыласын мысқылдау, өлеңмен тұқырту, өзін көтере сөйлеу, қарсыласы дәріптеген адамдарды сынау — дәстүрлі тәсілдерді Жамбыл да ұтымды қолданған.
Образдық өзін-өзі таныту
- «Сен — күйкентай, мен — тұйғын»
- «Мен — қорғасын сақамын»
- «Мен — бір соққан дауылпаз»
- «Сөз иесі — мен деймін»
Бұл метафоралар Жамбылдың «рулық мені» мен «ақындық менінің» қатар көрінуін аңғартады.
1916 жыл: ұлт-азаттық қозғалысқа үн қосу
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы тұсында Жамбыл халық ортасында болып, патша жарлығына қарсы көтерілген бұқараның үнін жырмен қуаттады. Көп шығармасы сақталмағанымен, ел жадында қалғандары — «Патша әмірі тарылды» және «Зілді бұйрық» толғаулары.
1930–1940 жылдар: азаматтық меннің биігі
1930–1940 жылдары Жамбыл тек ақын ғана емес, қоғамның маңызды мәселелерін толғаған ұлы жырау деңгейіне көтерілді. Ол көне тарихқа көз жүгіртіп, өз дәуірінің асқарынан замана ағымын шола отырып, мезгіл мен өмір туралы ой толғады. Байырғы жыраулар дәстүрін жаңғыртып, жаңа мазмұнмен байытты.
Ұлы Отан соғысы тұсында: жырдың рух көтерер күші
Соғыс жылдары Жамбылдың атағы бүкіл Кеңес Одағына кең жайылды. Оның жырлары майдандағы көпұлтты жауынгерлердің жүрегіне жетіп, жігерін қайрады. Украина, Мәскеу, Кавказ, Ленинград қорғаушыларына арнаған өлеңдері — халық рухын көтерген жыраулық дәстүрдің жалғасы.
Нақыл мен ойшылдық
Жамбыл поэзиясында жырауға тән нақылдық, афоризмдік сипат айқын. Нақыл көбіне жеке адамға емес, көпшілікке арналатын өмірлік тұжырым түрінде беріледі.
Философиялық түйіндер
- Кемел тұлға мен тобыр: «Тамам қарға жиылса, бір сұңқарға жетпейді».
- Адам азаттығы: «Дүниенің кеңдігі — жүргеніңде басың бос».
- Уақыт пен адам: «Заманға қожа — адам ғой».
Көркемдік әлемі: жыршылық және поэтика
Жыршылық мектебі және импровизация
Жамбыл ел арасына кең тараған жырлар мен дастандарды көп орындаған. «Менің өмірім» естелігінде жұрт сұраған кезде «Өтеген батыр», «Саурық батыр», «Сұраншы батыр», «Көрұғлы батыр» сияқты жырларды айтқанын жеткізеді. Ол эпосты жай жаттап қайталамай, оқиға өзегін сақтай отырып, орындау барысында еркін импровизация жасаған.
Өлең құрылысы мен бейнелеу құралдары
Жамбылдың толғау-дастандары көбіне шұбыртпалы, төкпе ұйқасқа құрылған. Оның мұрасында шалыс, егіз, сыңар ұйқастардың үлгілері мол. Ырғақ пен ұйқас тек әуезділік жасап қана қоймай, мағыналық бөліктерді байланыстыратын құрылымдық қызмет атқарады.
Ақын метафора, символ, метонимия, аллегория, сарказм, ирония, эпитет, теңеу сияқты тәсілдерді даралап емес, поэтикалық тұтастықта қолдана отырып, өз поэзиясын көркемдік-эстетикалық жүйе деңгейіне көтерді.
Өшпес мұра
Жамбыл — ұлт рухын, елдік сананы, тарихи жадты жырмен бекемдеген тұлға. Оның шығармалары уақытпен бірге жаңғырып, әр дәуірдің өз сұрағына жауап іздеген оқырманына ой салуын тоқтатпайды.
Оқуға ыңғайлы құрылым үшін мәтін бөлімдерге бөлініп, атаулар мен деректер сақтала отырып редакцияланды.
Жоғарыға қайту