Кафедра 1938 жылдың 15 қаңтарында Өсімдіктер физиологиясы және микробиология кафедрасы болып ашылды
Кафедраның қалыптасуы және атауларының өзгеруі
Кафедра 1938 жылдың 15 қаңтарында «Өсімдіктер физиологиясы және микробиология» кафедрасы ретінде ашылды. 1947–1999 жылдар аралығында ол «Өсімдіктер физиологиясы және биохимиясы» деп аталды, ал 1999 жылдан бастап «Биотехнология, биохимия және өсімдіктер физиологиясы» атауын иеленді.
1972 жылы кафедра құрылымдық тұрғыдан екіге бөлініп, жеке микробиология кафедрасы құрылды. Бұл қадам екі бағыттың да дербес ғылыми мектеп ретінде нығаюына мүмкіндік берді.
Кафедраны басқарған ғалымдар
1938–1972
- П.И. Громаковский (1938–1939), б.ғ.к., доцент
- С.А. Гребинский (1940–1945), б.ғ.к., доцент
- Т.Б. Дарқанбаев (1946–1972), б.ғ.д., профессор, академик
1972–қазіргі
- Д.К. Қалекенов (1972–1981), б.ғ.к., доцент
- І.Р. Рахимбаев, б.ғ.д., профессор, академик
- Г.Ж. Уәлиханова (1989–1990), әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, б.ғ.к.
- А.Т. Иващенко (1990 жылдан бері), б.ғ.д., профессор
Алғашқы ғылыми бағдар: экологиялық физиология
Доцент С.А. Гребинский кафедраны басқарған жылдары ұжым Қазақстанның табиғи жағдайларының өсімдіктердегі физиологиялық және биохимиялық үдерістерге ықпалын зерттеуге ерекше мән берді.
Зерттеулер нәтижесінде топырақ пен климатқа, сондай-ақ зоналық-вертикальдық ерекшеліктерге тәуелді түрде жабайы және мәдени өсімдіктердің физиологиялық-биохимиялық қасиеттері қалай өзгеретіні туралы маңызды заңдылықтар айқындалды. Бұл қорытындылар С.А. Гребинскийдің докторлық диссертациясына негіз болды.
Соғыс жылдарындағы қолданбалы бастамалар
-
Жартылай өндірістік зертхана
Соғыс жылдары глюкозадан крахмал алу мақсатында жартылай өндірістік зертхана ұйымдастырылды.
-
Сексеуіл күлінен сабын
Сексеуіл күлінен сабын алу әдісі жолға қойылып, тұрмыстық қажеттілікке бағытталған шешімдер ұсынылды.
Т.Б. Дарқанбаев: ғылыми мектеп және биохимияның өрісі
Өмір жолы және ұйымдастырушылық қабілеті
ҚазКСР ҒА академигі, б.ғ.д., профессор Темірбай Байбосынұлы Дарқанбаев Қазақстандағы биология ғылымының дамуына елеулі үлес қосқан ғалым әрі жоғары білікті кадрлар даярлауға көп еңбек сіңірген талантты педагог болды. 1936 жылы М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін аяқтағаннан кейін С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде оқытушы болып қызмет атқарды.
Аспирантураны А.Н. Бах атындағы Биохимия институтында тәмамдап, 1941 жылы кандидаттық диссертация қорғады. 1941–1943 жылдары КСРО ҒА-ның Қазақ филиалындағы биохимия зертханасында аға ғылыми қызметкер ретінде техникалық биохимия мәселелері бойынша маңызды зерттеулер жүргізді.
1943 жылдан бастап оның еңбек жолы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетімен тығыз байланысты болды. Алғашқы кезеңде оқу жұмысы жөніндегі проректор міндетін атқарып, оқу-тәрбие және ғылыми жұмыстарды ұйымдастыруда айрықша қабілетімен танылды.
Кафедраға басшылық және зертханалар
1946 жылдан бастап Т.Б. Дарқанбаев 26 жыл бойы университеттегі «Өсімдіктер биохимиясы мен физиологиясы» кафедрасын басқарды. Оның жетекшілігімен:
- университетте «Өсімдіктердегі зат алмасу биохимиясы» зертханасы;
- ҚазКСР ҒА жүйесінде «Белок және нуклеин қышқылдары» зертханасы;
- «Дәнді дақылдар биохимиясы» бағыты бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары ұйымдастырылды.
Бұл кешенді зерттеулер бидай дәнінің сапасын жақсартудың биохимиялық негіздерін айқындауға бағытталды. Осы жұмыстардың қорытындысы бойынша Т.Б. Дарқанбаев 1953 жылы «Қазақстанның жаздық бидайының биохимиялық сипаттамасы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
Педагогикадағы жаңалық
1965 жылдан бастап биология пәндері ішінде «Жалпы биохимия» курсын қазақ тілінде оқытуды алғаш болып жолға қойды және биохимиялық пәндерді оқыту әдістемесін жетілдіруге зор үлес қосты.
Қоғамдық танылу
1955–1961 жылдары университет ректоры болды. 1954 жылы ҚазКСР ҒА-ның корреспондент мүшесі, 1958 жылы академик болып сайланды.
Ғылыми мұра және марапаттар
Т.Б. Дарқанбаевтың 200-ден астам жарияланған еңбегі бар: ғылыми мақалалармен қатар монографиялар, оқулықтар және оқу құралдары жарық көрді. Ол 30-дан астам ғылым кандидаттарын дайындады, сондай-ақ Үндістан, Польша, АҚШ, Қытай, Германия, Куба елдерінде дәріс оқып, баяндамалар жасады.
Қоғамдық қызметке де белсене араласып, ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 4-ші және 5-ші шақырылымдарының депутаты болып сайланды. Халыққа білім беру және мәдениетті дамыту жөніндегі тұрақты комиссияда, Алматы қалалық Кеңесінде, сондай-ақ саяси білімдер тарату жөніндегі Алматы облыстық қоғамында жетекшілік қызметтер атқарды.
Ордендер
Ленин, Еңбек Қызыл Ту
Марапаттар
Екі мәрте «Құрмет Белгісі», медальдар
Құрметті атақ
«ҚазКСР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер»
Экспедициялар және өндірісқа енгізілген нәтижелер
1954–1955: тың игеру кезеңіндегі далалық жұмыстар
1954–1955 жылдары тың жерлерді игеру бағдарламасы аясында Павлодар және Көкшетау аудандарына экспедициялар ұйымдастырылып, тары өнімділігін арттыруға бағытталған егістік тәжірибелер жүргізілді. Көкшетау аймағындағы колхоздарға осы құнды дақылдың өнімін арттыру жөнінде нақты ұсыныстар берілді.
З.А. Уварова бастаған зерттеулер
Тәжірибелі оқытушы-биохимик, доцент З.А. Уварова әріптестерімен бірге суыққа төзімді бидайдың биохимиялық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеп, оны спирт өндірісінде пайдалану мүмкіндіктерін қарастырды. Жұмыстың негізгі нәтижелері талқыланып, өндіріске енгізу жөніндегі шешім «Казмелиоводтрест» техникалық кеңесінде қабылданды.
Микробиология бағыты және 1972 жылғы бөліну
Кафедрада өсімдіктер биохимиясы мен физиологиясымен қатар микробиология саласында да ауқымды зерттеулер жүргізілді. Микробиологтардың бір тобы (А.М. Бабусенко, Е.М. Попова) Жаңа Қорған маңындағы Теріскен көлінің емдік балшықтарының түзілуіндегі биогендік үдерістерді, сондай-ақ Қазақстанда өсетін мәдени және жабайы пияздардың фитонцидтік белсенділігін және оларды өсімдік ауруларымен күресте қолдану жолдарын зерттеді.
1971 жылы факультет құрылымында өзгеріс болып, өсімдіктер физиологиясы және биохимиясы кафедрасының құрамынан микробиология кафедрасының бөлініп шығуына байланысты микробиолог мамандар жаңа кафедраға ауыстырылды.
А.Т. Иващенко кезеңі: сабақтастық және ғылыми нәтижелер
1990 жылдан бастап кафедраны б.ғ.д., профессор А.Т. Иващенко басқарып келеді. Ол 1984 жылы докторлық диссертациясын қорғап, 1988 жылы профессор атағын алды.
Жарияланымдар
200-ге жуық еңбек: монография, бірнеше оқу-әдістемелік жұмыс және екі авторлық куәлік.
Диссертациялық жетекшілік
24 кандидаттық және 3 докторлық диссертация қорғалды.
Оның шәкірттерінің ішінде Қазақстанның Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанғандар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының талантты жас оқымыстыларына арналған стипендия иегерлері бар. Аспирант А.Н. Қаражанова Қазақстан Республикасының Президенті Н.А. Назарбаев стипендиясын алғаш иеленгендердің бірі болса, аспирант Д.К. Асанова Министрлер кабинетінің стипендиясын алғаш алғандардың қатарында болды.
Ғылымдағы елеулі жетістіктері үшін А.Т. Иващенко «Қазақстан Республикасы ғылымының дамуына сіңірген еңбегі үшін» омырау белгісімен марапатталды.
Оқытушылар құрамы: бастауы және толығуы
Алғашқы құрам
Кафедраның алғашқы жылдарында төрт оқытушы қызмет етті: доценттер С.А. Гребинский, П.И. Громаковский, аға оқытушы Х.С. Байда және ассистент З.А. Уварова. Кейінірек Е.М. Попова мен А.М. Бабусенко жұмысқа қабылданды.
1950 жылдан кейінгі толықтыру
1950 жылдан бастап кафедра негізінен өз түлектері есебінен жас мамандармен толықты. Олардың қатарында:
- М.К. Лысенко
- Ж.К. Қалекенов
- Э.М. Қарабаев
- Б.Т. Төлегенова
- О.П. Сачкова
- Г.Ж. Уәлиханова
- Д.Ы. Ыхсанова
- А.В. Қаржасова
- Б.Р. Қодаров
- Ә.Е. Ережепов
- Т.А. Карпенюк
- А.В. Гончарова
- С.А. Жөкебаева
- К.К. Боғыспаев
- О.В. Есырев
- Р.Ұ. Бейсембаева
- С.К. Мұхамбетжанов
- С.С. Кенжебаева
- С.Д. Атабаева
- С.А. Шоинбекова
- Ш.А. Атамбаева
- С.К. Турашева
- Г.С. Қоныспаева
Осы тарихи деректер кафедраның бірнеше буынға жалғасқан ғылыми дәстүрін, оқу үдерісін ұйымдастырудағы сабақтастықты және қолданбалы зерттеулердің қоғам сұранысымен тығыз байланысын айқын көрсетеді.