Төзімділікті тәрбиелеуге бағытталған орта мерзімдік қалалық мақсатты бағдарламада төзімділік қағидаттарына негізделген әлемді ұйымдастыруға ұмтылу

Қазақстанда «XXI ғасырдың мемлекеттік қызметі қандай болуы керек?» деген сұрақ өзектілігін жоғалтқан жоқ. Ғылымның, техниканың және технологиялардың дамуы, қоғамдық қатынастардың күрделенуі басқару жүйесін жаңартуды міндетті түрде талап етеді.

Басқару жүйесін реформалау кезінде тек ішкі тәжірибеге сүйену жеткіліксіз: сыртқы факторларды, халықаралық практиканы және сол тәжірибені қолданудың мүмкіндіктері мен шектеулерін де талдау қажет. Осы тұрғыдан алғанда, шетелде мемлекеттік қызметшілердің төзімділігін арттыру тәсілдерін қарастыру — әрекеттерінде төзімділігі басым жаңа мемлекеттік қызмет моделін қалыптастыруға пайдалы.

Қазіргі әлемде төзімділік мәселесіне назар тұрақты түрде артып келеді. 1995 жылы Парижде ЮНЕСКО-ның 28-сессиясында «Төзімділік қағидаларының декларациясы» қабылданды. Бұл құжат көптеген тілге аударылып, елуге жуық мемлекетте қолдау тапты.

Декларацияға сәйкес, төзімділік — әлем мәдениеттерінің, өзін-өзі білдіру нысандарының және адамның даралық көріністерінің алуан түрлілігін құрметтеу, қабылдау және дұрыс түсіну. Құжатта адамдар сыртқы келбеті, әлеуметтік жағдайы, сөйлеу мәнері, мінез-құлқы және құндылықтары жағынан ерекшеленетіні, сондай-ақ бейбіт өмір сүруге және жеке даралығын сақтауға құқылы екені атап өтіледі.

2005 жылғы Бүкіләлемдік саммиттің қорытынды құжаты да адамның әл-ауқатын, еркіндігі мен прогресті арттыруға, сондай-ақ мәдениеттер мен өркениеттер арасындағы төзімділікке, құрмет пен өзара әрекеттесуге дайындықты білдіреді.

Кең мағынада төзімділік (толеранттылық) — көпшілік қолдайтын көзқарастарды ұстанбайтын адамдармен де ортақ тіл табуға ұмтылыс, қоғамдық келісімді сақтай отырып кәсіби шешім қабылдай білу қабілеті.

АҚШ-та табу жүйесінен merit жүйесіне көшуге 1883 жылғы Пэндлтон заңы түрткі болды: қоғамдық қысым және Президент Дж. Гарфилдтің қастандықпен өлтірілуі мемлекеттік қызметті кәсібилендіру қажеттігін күшейтті. Ұлыбританияда бұл бағыттағы реформаларға 1854 жылғы Норткот–Тревельян және 1968 жылғы Фултон баяндамалары ықпал етті.

АҚШ пен Ұлыбритания тәжірибесінде merit жүйесінің сыртқы көріністері ретінде кадрларды іріктеуге жауапты мамандандырылған органдарды құру, үміткерлерге емтихан және біліктілік талаптарын енгізу, дауларды қараудың рәсімдерін бекіту, сондай-ақ лауазымдар жіктелімін енгізу сияқты шаралар айқындалды.

Сонымен бірге merit жүйесі енгізілді екен деп барлық лауазымдар толықтай конкурс арқылы толтырылады деуге болмайды. Мысалы, АҚШ-та белгілі бір жоғары санаттағы лауазымдар әлі күнге дейін саяси тағайындау тәртібімен рәсімделуі мүмкін.

Халықаралық тәжірибеде мемлекеттік қызметтің екі үлгілік моделін бөле қарастыруға болады: баспалдақтық және позициялық. Мемлекеттік қызметке кіру мен қызметті атқару тәртібі әртүрлі болғанымен, тиімділікке жеткізетін ортақ шарттар бар.

Көптеген елдер ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып, мемлекеттік қызметтің аралас моделін таңдауға ұмтылады. Тиімді үлгілерде (Нидерланды, Сингапур, АҚШ, Италия) жоғары мемлекеттік қызмет институты кең қолданылады: ол саяси шешім қабылдау процесін шешімді іске асыру процесінен ажыратуға көмектеседі.

Жоғары мемлекеттік қызметтің негізгі функциялары — мемлекеттік саясатқа сай басқару талаптарын әзірлеу және әкімшілік қызметті жүргізу. Озық тәжірибеде кадр саясатын іске асыру біртұтас персоналды басқару жүйесіне және оны автоматтандыруға сүйенеді.

Халықаралық тәжірибеде әкімшілік этика сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың маңызды құралдарының бірі саналады. Бірқатар мемлекеттерде этика мәселелерін арнайы заңдар реттейді және мемлекеттік басқару жүйесіндегі моральдық ахуалды жақсартуға бағытталған.

Этикалық мінез-құлық стандарттары көбіне мемлекеттік қызметшілердің мінез-құлық кодекстерінде бекітіледі. Мұндай актілер мемлекеттік қызметшінің лауазымдық міндеттерді орындау кезіндегі мінез-құлқының негізгі бағдарларын айқындайды.

АҚШ-та мемлекеттік қызметшілер құрамына лауазымды тұлғалармен бірге мемлекеттік-билік өкілеттіктерін жүзеге асыруға қатысатын көмекші-техникалық персонал, сондай-ақ жалдамалы қызметкерлер (оның ішінде мемлекеттік оқу орындарының оқытушылары, мемлекеттік кәсіпорындар мен коммуналдық қызмет саласының қызметкерлері) де енгізіледі.

Мемлекеттік қызметті реформалау барысында оны жеке сектормен салыстырғанда анағұрлым ашық әрі бәсекеге қабілетті ету мақсаты қойылды. Сол себепті үміткерлер конкурстық емтихандар тапсырып, ашық іріктеуде жеңуі тиіс. Жұмысқа қабылданғаннан кейін бір жылдық сынақ мерзімі белгіленіп, ол кезеңде қызметкердің қабілеті, білімі, күшті және әлсіз жақтары жан-жақты бағаланады.

Мемлекеттік қызметшілердің төзімділігін арттыру мақсатында атқарушы билік жүйесінде этикалық бағдарлама енгізілген. Әкімшілік этикада адамгершілік — жеке адалдық ретінде, ал әкімшілік мінез-құлықта лауазымды жеке пайда үшін пайдалануға жол бермеу — әмбебап норма ретінде қарастырылады.

АҚШ-та этикалық инфрақұрылым арнайы заңнамаға сүйенеді: этикаға қайшы әрекеттерді реттеу, тергеу және тиісті жағдайда жауаптылыққа тарту тетіктері қалыптастырылған. 1978 жылғы реформалар сыбайлас жемқорлықпен күрес және мемлекеттік органдар жұмысының жеделдігі мен тиімділігін арттыру шараларын қарастырды.

1989 жылы Конгресс атқарушы билікте жеке мекеме ретінде Мемлекеттік этика басқармасын құрды. Басқарма этикалық бағдарламаны үйлестіреді, ведомстволық жауапты тұлғаларға арналған оқу-тренингтер өткізеді, әдістемелік ұсынымдар әзірлейді.

Ұлыбританиядағы мемлекеттік қызмет институтының қазіргі нысаны 1970–1980 жылдардағы ірі әкімшілік реформалармен байланысты. Реформаларды әзірлеуге арналған Фултон комитеті үкіметке мемлекеттік қызметтің менеджерлік моделін ұсынып, бұл тәсіл американдық тәжірибеге жақындау болды.

Төзімділікті арттыруға бағытталған негізгі қағидалардың бірі — мемлекеттік қызметте биліктің тұрақты бақылауда екенін сезінуі. Үкімет атынан қызмет ететін тұлғаға қоғамның сенімі жоғары: өйткені мемлекеттік қызмет теріс пайдалануға мүмкіндік беретін тәуекелдерді де қамтиды. Жаңа қызметкер мемлекеттік қызметті саналы таңдап, көпшілік алдындағы әрі жеке өмірдегі белгілі шектеулерді қабылдайды; лауазым жоғарылаған сайын бұл шектеулер де күшейеді.

Қызмет бойынша көтеру жүйесі бірқатар топтарда әртүрлі жүргізіледі. Әкімшілік және саяси басшыларды уәкілетті орган тағайындайды; оның жанында басшылық құрамды іріктеумен айналысатын комитет қызмет етеді. Комитетте жоғары әкімшілер туралы деректер базасы жүргізіліп, білім, мамандық, қызмет өтілі сияқты мәліметтер ескеріледі.

Ұлыбританиялық дәстүрде кәсіби еңбектен бөлек, жас ерекшелігі мен қызметтік төзімділікке де назар аударылатыны айтылады. Қабылдау, оқыту және жоғарылату жүйесі кең ауқымды басқарушы-әкімшіні қалыптастыруға бағытталған. Саясаттанушы Д. Стилдің пайымынша, табысты әкімші нақты мәселе бойынша бейтарап бола отырып, білімі мен тәжірибесіне сүйеніп әртүрлі мүдделер арасынан ортақ шешім таба білуі тиіс. Мұндай әмбебап әкімшілер британдық терминологияда «дженералисттер» деп аталады.

Ресей Федерациясында 2000 жылдан бері мемлекеттік қызметшілердің төзімділігін арттыруға бағытталған кешенді жұмыс жүргізіле бастады. Соның бірі — Мемлекеттік қызметшінің этикалық кодексі. Кодекстің қағидаларына сәйкес, мемлекеттік қызметші ұлтына, діни нанымына, саяси ұстанымына қарамастан төзімділік танытып, Ресей халықтарының әдет-ғұрпы мен дәстүрлеріне құрмет көрсетуі, әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтардың ерекшеліктерін ескеруі тиіс.

Ресейде тиімді басқару командаларын қалыптастыру да өзекті мәселе ретінде қарастырылады. Сарапшылар кадрларды сапалы іріктеп, орналастыру механизмдері жеткіліксіз екенін, әсіресе әлеуметтік-адамгершілік бағдарлар мен төзімділік деңгейін бағалаудың жүйелі құралдары тапшы екенін атап өтеді.

Осы бағытта 2001–2005 жылдары төзімді сана қалыптастыру және экстремизмнің алдын алу жөніндегі бағдарламалар қабылданды. Мәскеуде де орта мерзімді қалалық мақсатты бағдарламалар аясында мемлекеттік қызметшілер мен құқық қорғау органдары қызметкерлерін қайта даярлау курстары әзірленіп, іске асырылды.

Украинада да мемлекеттік қызметшілердің мінез-құлқына қатысты нормалар қабылданған. Мәселен, 2011 жылғы 19 шілдедегі №176 бұйрық негізінде әзірленген жалпы ережелер мемлекеттік қызметшінің діни ұйымдарға төзімділікпен және құрметпен қарауын, халықтық әдет-ғұрыптарды сыйлауын міндеттейді. Сонымен бірге қызметтік міндеттерін орындау барысында жеке діни нанымдарын немесе ұнатпаушылықты көрсетуге шектеу қойылады.

Шетелдік заңнамада қолданылатын анықтамаға сәйкес, мемлекеттік қызмет — мемлекеттің тапсырмасы бойынша мемлекеттік органдарда, мекемелерде және кәсіпорындарда жүзеге асырылатын, мемлекет қаржыландыратын қызмет.

Мемлекеттік қызметті ұйымдастыру және оның қызмет ету тәжірибесін зерттеу Қазақстан үшін ғана емес, әлеуметтік-демократиялық өзгерістер жүргізіп жатқан көптеген елдер үшін маңызды. Себебі мұндай кезеңдерде мемлекеттік басқарудың рөлі артып, кадр саясатының сапасы қоғамдық тұрақтылық пен даму қарқынына тікелей әсер етеді.

Сондықтан мемлекеттік қызметі тиімді жұмыс істейтін, ал мемлекеттік қызметшінің қоғамдағы беделі жоғары елдердің тәжірибесін зерделеу — теориялық та, практикалық та мәні бар бағыт. Бұл қатарда жиі аталып өтетін мемлекеттер: АҚШ, Германия, Ұлыбритания және Франция.