Күйзеліс торығу сезімі мен рухтың күйзелісі арқылы болатын қатты зарығу сезімі
Отбасы күйін әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан анықтау және оның себептері
Қоғамда «адам адамға дос, жолдас және аға» болатын құндылықтар әлсіреп, тұтынушылық қатынас пен шоғырлану күшейген сайын эгоизм, оқшаулану, рухани жұтаңдық, жалғыздық және отбасының ажырасу қаупі арта түседі. Бұл үрдістер, әсіресе, әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтарға қатты әсер етеді: кедейлік, қолдаудың аздығы және күнделікті қысым адамның психологиялық саулығын шайқалтып, өмір сапасын төмендетеді.
Негізгі ой
Әлеуметтік теңсіздік пен материалдық тұрақсыздық отбасы ішіндегі қарым-қатынасқа да, жеке адамның психикасына да тікелей ықпал етіп, күйзеліс, девиация және тұрмыстық зорлық тәуекелін күшейтеді.
Күйзеліс және оның психологиялық көріністері
Кедейшілік жағдайында адамның ең ауыр сезінетін жайттарының бірі — айналаның бейжайлығы. Қолдаудың болмауы жанға батып, ұзаққа созылғанда терең күйзеліске, тіпті суицидтік ойларға дейін апаруы мүмкін. Даулы жағдайға түскен адам кейде одан өздігінен шыға алмай, тұрақты психологиялық қысымға ұшырайды.
Жатырқау
Адамның қоршаған ортамен байланысы әлсіреп, өз-өзін шеттетіп, жақын қатынастардан қашқақтауы. Мұндай адамды орта «бөтен», «қыңыр» ретінде қабылдауы мүмкін, бұл жағдай оқшаулануды одан әрі тереңдетеді.
Деперсоналдану
Өзіндік «Мен» әлсіреп, өз тәнін сезіну көмескіленеді. Әрекеттердің мәні жоғалып, енжарлық пен парықсыздық күшейіп, сезімнің «мұздауы» байқалады.
Күйзелістің жалпы сипаттары
- Теріс эмоциялық белгі басым болатын аффект күйі; торығу мен рухани қажу.
- Қоршаған орта көңілсіз әрі қызықсыз көрініп, зерігу, жабырқау, жігердің құм болуы.
- Өзін-өзі бағалаудың төмендеуі: өткен оқиғалар үшін кінә сезіну, қиындықтарды асыра қабылдау.
- Уақыттың «бәсеңдеуі», тез шаршау, жұмыс қабілетінің төмендеуі; ауыр жағдайда суицид қаупі.
Егер мұндай белгілер созылмалы сипат алса, маманның (психолог, психотерапевт, қажет болса психиатр) кеңесі қажет.
Бақылау локусы (жауапкершілікті қабылдау стилі)
Кейбір адамдар маңызды оқиғаларға жауапкершілікті өзіне жүктеуге бейім болса, енді бірі өмірін толықтай сыртқы жағдайларға тәуелді деп санайды. Екінші жағдайда дәрменсіздік пен сенімсіздік сезімі күшейіп, күйзелісті тереңдетуі мүмкін.
Жасөспірімдер мен жастардағы қауіп факторлары
Қазіргі жағдайда жастар психикасының күйзеліске жиі шағымдануы — әлеуметтік қысым мен тұлғалық қалыптасу кезеңінің қиындығымен де байланысты. Кейбір жағдайларда өзін кінәлау, беделді адамдар тарапынан қатал сын, жақындарынан айырылу сияқты оқиғалар суицидтік тәуекелді арттырады.
Дене бейнесіне қатысты мазасыздық
Жыныстық жетілу кезеңінде сыртқы келбетке шамадан тыс көңіл бөлу жиілейді. Сепкіл, бой, салмақ, дене бітімі сияқты ерекшеліктерді «кемдік» ретінде қабылдау кейде ашу-ызаға, өзін-өзі төмендетуге және қауіпті шешімдерге әкеледі. Мұндай жағдайда психотерапевтің көмегі пайдалы.
Оқу невроздары мен фобиялар
Мектепке, колледжге немесе институтқа барудан қашу; пәндерді меңгерудегі қиындықтар; мұғалімдермен және сыныптастармен даулы қатынастар. Бұл құбылыстар ұзаққа созылса, психологиялық қолдау қажет.
Девианттық тәртіптің әлеуметтік себептері
Девианттық мінез-құлық (маскүнемдік, нашақорлық, жезөкшелік, құқық бұзушылық және т.б.) көбіне жеке адамның «әлсіздігінен» ғана емес, әлеуметтік теңсіздіктен, мүмкіндіктердің шектелуінен және отбасылық дағдарыстан туындайды. Жоғары жалақыға әлеуметтік қолайлы жолмен жетудің қиындығы, өзін-өзі дамытуға жағдайдың тапшылығы және көп отбасылардың өмір сүру деңгейінің төмендігі жастарды тәуекелді ортаға итермелеуі мүмкін.
Нарықтық экономиканың қысымы
- Жұмыссыздық және табыстың тұрақсыздығы.
- Құнсыздану (инфляция) қысымы және әлеуметтік шиеленістің өсуі.
- Отбасылық қарым-қатынаста тұрақсыздықтың күшеюі.
Әлеуметтік осал отбасылар және материалдық тәуекелдер
Отбасыларды әлеуметтік осалдығының объективті қатері бойынша жіктеу әлеуметтік қолдау көлемін дұрыс жоспарлау үшін қажет. Қазақстанда кедей отбасылардың едәуір бөлігі бала санының көптігімен және асырау жүктемесінің ауырлығымен байланысты.
Ерекше қолдауды қажет ететін топтар
Жалғызбасты аналар
Алимент төленбеуі немесе ата-ананың біреуінің жауапкершіліктен жалтаруы жағдайды күрделендіреді.
Мүгедек баласы бар отбасылар
Медициналық және әлеуметтік шығындар тұрақты қолдауды талап етеді.
Көп балалы отбасылар
Табыс деңгейі төмен болса, тәуекел бірнеше есе ұлғаяды.
Балалы студенттер мен жұмыссыздар
Тұрақсыз табыс пен болашаққа сенімсіздік дағдарысты күшейтеді.
Қоғамдағы моральдық-этикалық ахуалдың әлсіреуі, нашақорлықтың таралуы, сатқындық пен қатыгездіктің қалыпқа айналуы, зорлық пен құқық бұзушылықтың өсуі отбасы мүшелерінің психологиялық беріктігін төмендетеді.
Отбасылық девиация және оның салдары
Отбасылық девиацияға алкоголь мен есірткіні теріс пайдалану, отбасылық озбырлық және тұрақты жанжал жатады. Мұндай ортада отбасының қалыпты әлеуметтік қызметтері бұзылып, кейде қоғамға да, отбасы мүшелеріне де зиян келтіретін мінез-құлық үлгілері орнығады.
Балаларға әсері
Мұндай отбасыларда балалар тәрбиеден, махаббат пен қамқорлықтан жиі қағылады. Өсе келе олардың делинквенттік ортаға қосылу қаупі артады. Девианттық топтарда «норма» туралы өзіндік түсінік қалыптасып, теріс ықпал күшейеді.
Ресми мәліметтер бойынша, 2008 жылы кәмелетке толмағандар немесе олардың қатысуымен 9027 қылмыс тіркелген.
Отбасындағы зорлық: себептері, салдары, тәуекелдері
Қазақстанда әйелге қатысты зорлықтың ең кең тараған түрлерінің бірі — отбасындағы тұрмыстық зорлық. Отбасылық қылмыстарда кейде қару қолдану, жанжал кезінде «төтенше» шешімге бейім мінез-құлық көрініс беруі мүмкін. Бұл құбылысты зерттеу және алдын алу үшін отбасының моральдық-психологиялық ахуалын, қарым-қатынас сипатын, қайшылықтар мен даулардың себептерін талдау маңызды.
Неге әйелдер жиі шыдайды?
- Еріне (асыраушыға) экономикалық тәуелділік.
- Ажырасқаннан кейін балаларды асырау мүмкіндігіне сенімсіздік (әсіресе ауылдық жерде).
- Үй шаруасы мен бала тәрбиесі міндетінің біржақты бөлінуі.
Балаларға тигізетін психологиялық зияны
Әйелге қатысты тұрмыстық зорлықты балалардан бөліп қарастыру мүмкін емес: зорлық көріністері көбіне балалардың көз алдында болады. Олар дене жарақатын алмаса да, куәгер ретінде міндетті түрде психологиялық жарақат алады.
Деректер мен бақылаулар
- 2008 жылы Алматы қаласында «Подруги» дағдарыс орталығының заң кеңесіне түскен 452 өтініштің 52-сі әйелді ұру жағдайларымен байланысты болған.
- Социологиялық зерттеулерде ерлі-зайыптылар қатынасындағы әйелдердің 28%-і күйеуі тарапынан дене зорлығына ұшырайтыны көрсетілген.
- Жәбір көрген әйелдердің едәуір бөлігі еш әрекет жасамайды; құқық қорғау органдарына хабарласу үлесі өте төмен (шамамен 2%).
Алдын алу бағыттары
Зорлық құрбандарымен жұмыс істейтін қызметкерлерді жүйелі түрде даярлау, отбасымен кәсіби әлеуметтік жұмыс жүргізетін мамандар корпусын күшейту, қауіптің ерте белгілерін анықтау және қолжетімді көмек арналарының (кеңес беру, уақытша баспана, құқықтық сүйемелдеу) жұмысын кеңейту қажет.
Сондай-ақ халықаралық тәжірибедегі неке шарты (контракт) мәдениетін зерделеу әйелдің экономикалық тәуелділігін азайтып, зорлық тәуекелін төмендетуге ықпал етуі мүмкін.
Қорытынды: жүйелі қолдау және кәсіби әлеуметтік жұмыс
Өмірдегі қолайсыз жағдайлар, отбасындағы тәрбиелік олқылықтар, білім алудағы қиындықтар, әлеуметтік ортаға бейімделе алмау, денсаулықтағы психофизикалық ауытқулар — мұның бәрі рухани қажуға және өмір мәнінің жоғалуына әкелуі мүмкін. Девианттық мінез-құлық иелерінің көпшілігі медициналық, психологиялық және әлеуметтік көмекке мұқтаж.
Негізгі ұсыныс
Мемлекеттік, қоғамдық, қайырымдылық және өзге құрылымдар қатысатын әлеуметтік көмектің икемді, көп деңгейлі жүйесін құру — әлеуметтік бақылау мен отбасымен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстың маңызды факторы.
Сонымен бірге демографиялық өзгерістер (бала туу деңгейінің төмендеуі, ажырасудың көбеюі, жалғызбастылар санының артуы) қоғамның ұдайы өндіріс қызметіне әсер етеді. Қазақстанда әлеуметтік қамсыздандыру, сақтандыру, денсаулық сақтау және балалар ұйымдары салаларында отбасымен кәсіби түрде жұмыс істейтін мамандар әлі де жеткіліксіз. Бұл олқылықты жою — отбасы саулығын нығайтудың негізгі шарттарының бірі.