ЖІӨ көлемінің ұлғаюына баға факторының басып озу әсері

2006–2008 жылдарға арналған орта мерзімді жоспардың негізі

2005 жылғы 26 тамызда Үкімет қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2006–2008 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспарында осы кезеңдегі ел дамуы жан-жақты қамтылды.

Қазақстан Үкіметінің 2006–2008 жылдарға арналған орта мерзімді фискалдық саясаты Мемлекет басшысының 2004 жылғы 19 наурыздағы «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін» және 2005 жылғы 18 ақпандағы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты Жолдауларын ескере отырып әзірленді.

Құжат әлеуметтік-экономикалық дамудың аса маңызды көрсеткіштерінің болжамына, үш жылдық кезеңге арналған мемлекеттік реттеуіштерге, сондай-ақ мемлекеттік және салалық бағдарламалар мен өзге де стратегиялық құжаттарға сүйенеді.

Фискалдық саясаттың қамту аясы

Орта мерзімді фискалдық саясат әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі бағыттарын іске асыру тетіктерін айқындай отырып, мына бағыттарды қамтиды:

Кірістер мен шығыстар саясаты

Бюджет кірістерін қалыптастыру және шығындардың басымдықтарын белгілеу.
Бюджеттік кредиттеу

Мемлекеттік қаржыландырудың қайтарымды құралдарын қолдану.
Қаржы активтерін басқару

Мемлекеттік активтерді тиімді орналастыру және тәуекелді бақылау.
Бюджетаралық қатынастар

Республикалық және жергілікті деңгейлер арасындағы теңгерім.
Мемлекеттік қарыз және борыш

Мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыз алуды басқару.
Үйлестіруші құжат рөлі

Салық-бюджет саясатын барлық деңгейде келісіп іске асыру.

Бұл саясат 2006 жылға арналған республикалық бюджет жобасын қалыптастыру үдерісінің негізі әрі бастауы болды және мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлерінде салық пен бюджет саясатын іске асыруға арналған үйлестіруші құжат қызметін атқарды.

Сыртқы конъюнктура және экспорт өсімі

Орта мерзімді жоспар өткен жылдарға қысқаша шолудан басталады. Әлеуметтік-экономикалық дамуды талдау қазақстандық экономиканың сол кезеңдегі ахуалының қолайлы сыртқы экономикалық конъюнктурамен сипатталғанын көрсетеді: бұл экспорттың, сондай-ақ аралық тұтыну тауарлары мен қызметтерінің дамуына оң ықпал етті.

Баға факторлары (2005 ж. І жартыжылдық)

Тазартылған мыс (1 т): 2001 жылмен салыстырғанда 2,1 есе қымбаттады.
Алтын (1 унция): 1,6 есе өсті.
Мұнай (1 баррель): 2 есе ұлғайды.

Экспорт құрылымындағы өзгеріс

1998 жылмен салыстырғанда 2004 жылы экспорттың номиналды көлемі 3,7 есе, ал мұнай экспорты 6,4 есе артты. Бұл өсім бағаның жоғары болуымен қатар, мұнай өндіру көлемінің 2,4 есе ұлғаюымен де байланысты болды.

Мұнайдың үлесі

Экспорт көлеміндегі мұнайдың үлесі 52,3%-ға жетті, ал 1998 жылы бұл көрсеткіш 27,4% болды.

Бұл үрдіс шағын экономика үшін сыртқы факторлардың ықпалын айқын көрсеткенімен, экспорт өсімінің негізінен шикізат пен бастапқы өңдеу өнімдеріне тәуелді екенін де аңғартты.

ЖІӨ серпіні және баға әсері

Соңғы жылдары экспорт өсімі жалпы ішкі өнім динамикасына айқын әсер ете бастады. 2003–2005 жылдардағы негізгі ерекшелік — баға факторының басып озу әсері. 2005 жылы 2004 жылмен салыстырғанда ЖІӨ-нің номиналды өсімі 22,3% болады деп болжанды: оның ішінде өндірістің нақты көлемі 8,8% өсіп, тауарлар мен қызметтер бағасы 12,5% артты.

Ұлттық қор және макроэкономикалық тұрақтылық

Макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында фискалдық саясат мұнай мен металдардың әлемдік бағаларының жоғары болуынан түсетін кірістердің бір бөлігін ішкі айналымнан шығару шараларына бағытталды. Шикізат экспортынан түсетін үстеме кірістердің барлығы Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына шоғырландырылды.

Негізгі мақсат

Бұл тәсіл ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қолдауға, инфляцияны жоспарланған деңгейде ұстауға және «голланд ауруы» тәуекелін төмендетуге (өндірістік құрылымның шикізат секторлары пайдасына ығысуына) ықпал етеді.

Механизм

Энергия жеткізгіштердің әлемдік бағасы күрт өскенде елге шетел валютасының ағыны күшейеді. Осындай қысымды жұмсарту үшін кірістердің бір бөлігі Ұлттық қорға аударылып, ішкі валюта нарығындағы әсері ішінара бейтараптандырылды.

Экономикалық өсудің факторлары: капитал, еңбек және өнімділік

2000–2004 жылдардағы талдау экономикалық өсудің негізінен капиталдың өсуі есебінен, ал аз дәрежеде жалпы факторлық өнімділіктің артуы есебінен қамтамасыз етілгенін көрсетті.

Капитал үлесі

2000–2004 жж. орташа есеппен.

Еңбек үлесі

1,2%

Өсімге қосқан орташа үлес.

Жалпы факторлық өнімділік

3,2%

Өнімділік пен тиімділік әсері.

Ұзақ мерзімде негізгі капиталдың жинақталуы экономикалық өсудің жалғыз жетекші факторы бола алмайды. Сондықтан құрылымдық реформалардың тиімділігі, еңбек өнімділігінің артуы, инновациялар және адами капиталдың сапасы ел дамуының негізгі драйверлеріне айналуға тиіс.

Реформалардың ықпалы

2000–2001 жылдары реформалардың өсімге әсері айқын байқалды. 2002–2003 жылдары тиімділік төмендеді, алайда 2004 жылдың қорытындысы бойынша қайтадан едәуір өсім тіркелді. Жалпы факторлық өнімділік көрсеткіші еңбек өнімділігін ғана емес, сондай-ақ құрылымдық өзгерістерді, адами капиталдың сапасын және технологияларды пайдаланудың тиімділігін де сипаттайды.

Капитал ағыны, айырбас бағамы және инфляция болжамы

Халықаралық капитал нарықтарында ішкі сұраныстың жоғары болуы және қарыз ресурстары құнының салыстырмалы төмендеуі байқалды. Бұл Қазақстанға шетелдік инвестициялардың едәуір көлемін тартуға ынталандыру берді. Сонымен қатар инвестициялық мүмкіндіктердің жоғары бағалануы қазақстандық қарыз алушылар үшін сыртқы капитал құнының төмендеуіне ықпал етті.

Ірі халықаралық рейтингтік агенттіктер республикаға да, жетекші банктерге де инвестициялық санаттағы рейтингтер берді.

Теңгенің нығаюы

Экспорттық түсімдердің күрт өсуі және қарыз капиталының ағыны ішкі валюта нарығына қысым жасады. Соның нәтижесінде теңгенің АҚШ долларына қатысты айырбас бағамы номиналды түрде қымбаттады: биржалық бағам жыл басынан бері 9,3% нығайып, 2004 жылдың соңында 1 доллар үшін 130 теңге деңгейінде қалыптасты.

Инфляция және резервтер

Болжам бойынша 2005–2008 жылдары орташа жылдық инфляция 5–7% аралығында болады. Ішкі нарықта валюта сатып алу Ұлттық Банктің халықаралық резервтерін ұлғайтудың негізгі көзіне айналды: олар жыл ішінде екі есеге жуық өсіп, 2004 жылдың соңында 9,3 млрд АҚШ доллары деңгейінде бағаланды.

Бұл қор тауарлар мен қызметтер импортының қажеттілігін 4,5 айдан астам мерзімге қаржыландыруға жеткілікті болды.

Жаңа тәуекелдер: «экономиканың ентігуі» және теңгерім мәселелері

Соңғы үш жылдағы даму көрсеткіштері жоғары қарқын сақталғанын көрсетті. Сонымен бірге орта мерзімді кезеңде экономикаға әсер етуі мүмкін жаңа үрдістер айқындала бастады. Солардың ең өзектілерінің бірі — экономиканың «ентігіп қалуына» жол бермеу.

Қауіп белгілері

Мұнай секторы ықпалының экономикалық өсімдегі үлесінің артуы.
Инфляциялық үдерістердің жеделдеуі.
Сыртқы берешектің және екінші деңгейлі банктер кредиттерінің шамадан тыс өсуі.
Ұлттық валютаның нақты нығаюы.

Ұлттық қор қаражатын ескере отырып, бюджеттің жалпы профициті мен мұнай кірістерін жинақтау үлесі төмендеп, мұнай емес сектор тапшылығы өсіп отырды. Сонымен қатар соңғы жылдары мемлекеттік бюджет шығыстарының орташа өсу қарқыны номиналды ЖІӨ өсімінен озық жүрді.

Негізгі өлшем: мұнай емес тапшылық

Экономиканың «ентігуін» болдырмау үшін фискалдық саясатта негізгі бағдар ретінде пайдалануға болатын бюджеттің мұнай емес тапшылығы бойынша оңтайлы орта және ұзақ мерзімді мақсатты деңгейлерді айқындау қажет.

Бұл үшін ҚР Ұлттық қоры қаражатын қалыптастыру және пайдалану тұжырымдамасы жобасында көзделетін Ұлттық қорды басқарудың жаңа тетіктерін қолдану ұсынылды.

Басымдықтар: тұрақтылық және индустриялық-инновациялық даму

Макроэкономикалық тұрақсыздыққа жол бермеу және Индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі жүйелі шараларды жалғастыру үшін орта мерзімді фискалдық саясат әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспары жобасының басты міндеттерін орындауға бағытталуға тиіс.

Инфляциялық шектеу

2006–2008 жылдары орташа жылдық инфляцияның 7%-дан жоғары болуына жол бермеу көзделді.

Құрылымдық өзгерістер

Алдағы кезеңде телекоммуникациялар, энергетика және теміржол көлігі салаларында монополиялық құрылымдарды қайта құрылымдау, сондай-ақ экономикалық өсімді қамтамасыз ететін қарқынды факторлардың үлесін арттыру бағыттары белгіленді.

Бұл міндеттерді іске асыру Мемлекет басшысының Қазақстан халқына арнаған Жолдауын орындауға ықпал етуге тиіс.

Бюджет көрсеткіштері және Бюджет кодексінің рөлі

2004 жылғы атқару қорытындылары (ЖІӨ-ге қатысты)

Түсімдер

23,5%

Кірістер

23,2%

Оның ішінде салықтық түсімдер — 21,4%.

Салықтық емес түсімдер

1,5%

Капитал операциялары

0,3%

Қайтарылған несиелер — 0,3%.

Шығыстар

23,9%

Тапшылық

0,3%

2005 ж. болжам

Түсімдер — 23,5%, шығыстар — 25,5%, тапшылық — 1,9%.

Бюджет кодексі және орта мерзімді жоспарлау

2005 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі қолданысқа енгізілгеннен бері бюджет үдерісі оның нормалары негізінде ұйымдастырылды. Кодекстің қабылдануы орта мерзімді жоспарлаудың рөлін күшейтіп, бюджет жүйесіндегі заңнаманы үйлестіруге мүмкіндік берді.

Экономикалық және бюджеттік саясатты қалыптастыру тәжірибесі тұрғысынан алдағы үш жылға арналған фискалдық саясат мемлекеттің ұзақ мерзімді және орта мерзімді бағдарламалық құжаттарына сәйкес құрылуға тиіс.