Сөйлесім ауытқушылығының психолингвистикалық аспектісі
Психолингвистика: нысаны, пәні және ғылымдағы орны
Психолингвистика — тіл мен ойлаудың, сөйлеу әрекеті мен адамның психикалық үдерістерінің өзара байланысын зерттейтін пәнаралық ғылым. Ол лингвистика, психология, нейроғылым және ақпарат теориясы сияқты бағыттардың тоғысқан жерінде қалыптасып, сөйлеудің қалай өндірілетінін, қалай қабылданатынын және оның мінез-құлықпен қалай ұштасатынын талдайды.
Нысаны
Адамның сөйлеу әрекеті: сөйлесімнің пайда болуы, құрылымы, қабылдануы және контексте қолданылуы.
Пәні
Сөйлеу әрекетін қамтамасыз ететін когнитивтік, психологиялық және нейрофизиологиялық механизмдер, сондай-ақ тілдік білім жүйесі мен тәжірибенің өзара қатынасы.
1) Адам мінез-құлқы және оның сөйлеулік формасы
Психолингвистикада сөйлеу — адамның мінез-құлқының ерекше түрі ретінде қарастырылады. Мінез-құлықты талдаудың бірнеше ғылыми бағыты бар, олардың әрқайсысы сөйлеуді түсіндірудің өз логикасын ұсынады.
Лингвистикалық талдау
Ф. Соссюр, И. А. Бодуэн де Куртенэ, Л. В. Щерба еңбектерінде тілдік жүйені сипаттау барысында психолингвистикалық қырлар байқалады: тіл мен сөйлеудің арақатынасы, тілдік дағды, сөйлеудің жүзеге асу шарттары.
Психологиялық талдау
Дж. Уотсон мен Э. Толмен мінез-құлық теориялары арқылы сөйлеу әрекетін стимул–реакция байланысы тұрғысынан түсіндіруге ұмтылды. Бұл бағыт бихевиоризм аясында кең тарады.
Ақпараттық талдау
Сөйлеу үдерісі код, белгі, хабарлама, кодтау және кодсыздау ұғымдары арқылы сипатталады. Мұнда тіл — ақпаратты жеткізудің құрылымдалған жүйесі ретінде көрінеді.
Сөйлесімдік қарым-қатынас және бихевиоризм
Бихевиоризм логикасы бойынша, сөйлесім белгілі бір стимулға жетудің реакциясы ретінде түсіндіріледі. Дегенмен бұл тәсіл сөйлеудің ішкі жоспарлануын, мағынаның құрылуын және контекст ықпалын толық қамти бермейді. Осы шектеулерді көрсету үшін Ч. Осгуд тілдік мінез-құлықтың үш деңгейлі моделін ұсынды.
Қабылдау
Тілдік сигналды тану және өңдеу.
Мағыналық өңдеу
Семантикалық байланыстыру және түсіндіру.
Өндіру
Жауапты жоспарлау және сөйлеуді іске асыру.
Құлық пен қарым-қатынас: белгінің табиғаты
К. Бюлер белгі туралы теориясында коммуникацияны белгі, симптом және символ ұғымдары арқылы сипаттайды. Бұл көзқарас сөйлеудің тек сыртқы реакция емес, мәдени-әлеуметтік мағына тудыратын күрделі жүйе екенін дәлелдеуге мүмкіндік береді және бихевиористік түсіндірудің біржақтылығын сынға алады.
Жаратылыстану-ғылыми және гуманитарлық амалдар
Психолингвистикада зерттеулер екі ірі бағытқа сүйенеді: біріншісі — дәл өлшеуге, модельдеуге және экспериментке негізделген жаратылыстану-ғылыми амал; екіншісі — мағына, мәдениет, тұлғалық тәжірибе сияқты құбылыстарды талдайтын гуманитарлық амал. Осы екі тәсілдің түйіскен жерінде дәл және жалған ұғымдар мәселесі де көтеріледі: кейбір түсіндірулер ғылыми дәлелмен бекісе, кейбірі тек сипаттау деңгейінде қалып қоюы мүмкін.
А. А. Ухтомский еңбектерінде психолингвистика үшін маңызды гуманитарлық қыр ерекше көрінеді: мінез-құлық факторы ретінде «тірек сөз» идеясы адамның ішкі бағдарын, мотивациясын және назарын ұйымдастыруда тілдің атқаратын рөлін айқындайды.
Тілдік қабілет және тілдік белсенділік
Н. Хомский мен Дж. Миллер сөйлеу мінез-құлқын тілдік мүмкіндіктерді және тілдік белсенділікті қалыптастыратын жүйе ретінде қарастырады. Бұл ұстанымның философиялық негіздері ХVII ғасырда ойлау мен мінез-құлық табиғатын зерттеген теориялармен байланысты: Декарт философиясы, картезиандық тіл білімі және Х. Гуарттың идеялары.
Трансформациялық грамматика негізінде психологиялық дәлдікті тексеруге бағытталған эксперименттер (Дж. Миллер, К. Мак-Кин, Г. Сэвин, Э. Перчонок) және семантикалық компонентті енгізуге қатысты тәжірибелер психолингвистиканы эмпирикалық ғылым ретінде нығайтты.
Негізгі мәселе: адам санасында берілетін тілдік білім жүйесі мен тіл үйрену үдерісінің өзара байланысы (Н. Хомский).
Сонымен қатар Хомский мен Миллер тұжырымдамаларының күшті жақтары (модель құру, тілдік құзырет ұғымын нақтылау, эксперименттік бағдар) және әлсіз жақтары (әлеуметтік контексті жеткілікті қамтымау, мотивация мен прагматиканы шектеулі түсіндіру) жиі талқыланады.
2) Психолингвистикалық аспектідегі ойлау
Ойлау мен сөйлеудің дамуы психолингвистиканың іргелі тақырыптарының бірі. Мұнда баланың когнитивтік эволюциясы, әлеуметтік тәжірибе және ішкі сөйлеу механизмдері өзара байланыста қарастырылады.
Даму логикасы: эгоцентризмнен объективті ұстанымға дейін
Ж. Пиаже тектік теориясында ойлау мен сөйлеудің дамуын эгоцентризм мен децентризм динамикасы арқылы түсіндіреді: бала біртіндеп өз көзқарасын өзгелердің позициясымен үйлестіруге үйренеді.
Ойлаудың әлеуметтік тегі
Л. Леви-Брюль ойлаудың пралогикалық және логикалық типтері туралы идея ұсынады. Бұл мәселе кейін Л. С. Выготский мен А. Баллон еңбектерінде сын тұрғысынан қайта қарастырылып, ойлаудың әлеуметтік-мәдени табиғаты айқындалады.
Ойлау мен сөйлеудің іскери табиғаты
Ойлау мен сөйлеу әрекеттік (іскери) сипатқа ие: олардың дамуын түсіну үшін сыртқы қызметтердің біртіндеп интериоризациялануын ескеру қажет. Л. С. Выготский ішкі сөйлеу туралы ілімінде ойдың сөзге айналу жолын және ішкі сөйлеудің қысқарып, жинақталу ерекшелігін көрсетеді.
А. Н. Леонтьев ойлаудың дамуын қызметтің жетекші түрлерінің ауысуы ретінде қарастырады. Бұл контексте вербальды және вербальсыз ойлау айырмашылығы да маңызды орын алады.
3) Санасыздық және қарым-қатынас
Қарым-қатынастағы көптеген үдерістер автоматты түрде жүзеге асады. Психолингвистика бұл құбылысты санасыздық ұғымы арқылы түсіндіреді және оның тілдік әрекеттегі орнын айқындайды.
Санасыздықтың екі тұжырымдамасы
Санасыздықты түсіндіруде З. Фрейд пен А. А. Ухтомскийдің көзқарастары жиі салыстырылады: біріншісі оны тұлғаның ішкі қақтығыстары мен ығыстыру механизмдерімен байланыстырса, екіншісі — доминанта және әрекетті ұйымдастыру логикасымен сабақтастырады.
Тұлғалық тип және тіл
Саналылық пен санасыздықтың арақатынасы тұлғаның психологиялық типін сипаттауда маңызды (К. Юнг). Санасыздық пен тілдің байланысы Ж. Лакан еңбектерінде де арнайы талқыланады.
Интеллектуалды әрекет құрылымындағы рөлі
Санасыз механизмдер интеллектуалды әрекеттің құрылымында маңызды орын алады: олар тілдік таңдауларды жылдамдатады, ықтимал үлгілерді іске қосады және сөйлеудің ағымдылығын қамтамасыз етеді.
4) Айтылымның негізгі модельдері
Психолингвистикада «модель» ұғымы сөйлеудің қалай жоспарланып, қалай жүзеге асатынын түсіндіретін ықшам теориялық құрылым ретінде қолданылады. Модельдер күрделі үдерісті кезеңдерге бөліп, зерттеуді жүйелейді.
Қарым-қатынас моделі
Дж. Синклер мен Дж. Брунер коммуникацияны әлеуметтік өзара әрекет аясында қарастырып, сөйлесімнің мақсаттылығы мен контекстке тәуелділігін алға шығарады.
Выготский моделі
Л. С. Выготский бойынша, айтылым уәжден басталып, ішкі сөйлеу арқылы семантикалық жоспарға өтеді де, одан әрі сыртқы сөйлеуде жүзеге асады.
Лурияның деңгейлік моделі
А. Р. Лурия сөйлеуді деңгейлік ұйымдасу ретінде сипаттап, түрлі когнитивтік және нейропсихологиялық буындардың үйлесімін көрсетеді.
Леонтьев және Рябов (Ахутин) моделі
А. А. Леонтьев пен Т. В. Рябов (Ахутин) айтылымды жоспарлау, іске асыру және бақылау кезеңдері арқылы түсіндіретін модель ұсынады.
5) Ойлау мен сөйлеудің онтогенезі
Онтогенез мәселесі баланың тіл мен ойлауды қалай меңгеретінін түсіндіреді. Бұл салада еліктеу, туа біткен қабілет және әлеуметтік орта ықпалы сияқты факторлар қатар қарастырылады.
Еліктеу арқылы меңгеру
Тілді еліктеу арқылы үйрену және ұқсату тәсілімен әрекет ету бихевиористік және небихевиористік зерттеулерде әртүрлі түсіндіріледі.
Тумалық қағида
Н. Хомский баланың тілдік қабілетінің тумалығы идеясын жалпы грамматикалық ұстанымдармен байланыстырады.
Әлеуметтендіру
Л. С. Выготский әлеуметтендіруді баланың интеллектуалды және сөйлеу әрекеті қалыптасуының негізгі шарты ретінде қарастырады.
Баланың қарым-қатынасын кешенді зерттеу
Баланың қарым-қатынасын жан-жақты талдау әдетте үш қырды қамтиды: дамудың формасы, оның құралдары және зерттеу тәсілі, сондай-ақ қарым-қатынастың өзі — әлеуметтік байланыс ретінде.
6) Сөйлеу ауытқушылықтары және нейропсихолингвистика
Сөйлеу ауытқушылықтарын зерттеу психолингвистикаға сөйлеудің ішкі құрылымын нақты деректер арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. Мұнда сөйлеудің бұзылу типтері және олардың ми құрылымдарымен байланысы негізгі назарда болады.
Афазияны таптастыру қағидасы
А. Р. Лурия афазияны сөйлеу өндірісі мен қабылдауы кезінде синтагматикалық немесе парадигматикалық байланыстардың бұзылуына сүйене отырып жіктейді. Бұл бұзылулардың сол жақ жарты шардың белгілі аймақтарындағы зақымданумен байланысы арнайы қарастырылады.
Жарты шар асимметриясы
Мидың жарты шарлары арасындағы асимметрия мәселесі сөйлеудің ұйымдасуын түсіндіруде маңызды орын алады.
Оң жарты шардың қызметі
Сөйлеу және интеллектуалды әрекет кезінде оң жарты шардың рөлі (интонация, бейнелік өңдеу, тұтастықты қабылдау сияқты) бірқатар зерттеулерде жеке қарастырылады.
7) Бұқаралық ақпарат және психолингвистиканың міндеттері
Психолингвистика бұқаралық ақпарат құралдарының тілдік ықпалын, хабарламаның қабылдануын және аудитория мінез-құлқына әсер ету механизмдерін зерттеуде де маңызды орын алады. Бұл бағытта мәтін құрылымы, семантикалық басымдықтар, фреймдер және бағалауыш бірліктердің әсері сияқты мәселелер өзекті.
Зерттеулердің болашағы
Психолингвистикалық зерттеулердің болашағы эксперимент пен модельдеуді әлеуметтік контекстпен, нейроғылыми деректермен және ақпараттық талдау тәсілдерімен ұштастыруға бағытталады. Бұл интеграция сөйлеудің табиғатын тереңірек түсіндіруге мүмкіндік береді.