Қазақша рефераттар

Жеткіншектік кезеңдегі агрессивтіліктің көріну спецификасы жəне себептері туралы қазақша реферат

Қоғамдық контекст және мәселенің өзектілігі

Қазіргі қоғамда әлеуметтік, экономикалық, экологиялық және идеологиялық тұрақсыздық күшейіп отыр. Бұл жағдайлар өсіп келе жатқан балалардың тұлғалық дамуы мен мінез-құлқындағы түрлі ауытқулардың артуымен тікелей байланысты. Соның ішінде тек оқшаулану, бөтенсу, жоғары мазасыздық, рухани босаңсу ғана емес, қатыгездік, қаталдық және агрессивтілік те жиі байқалады.

Агрессивтілік ең айқын түрде жеткіншектік кезеңде көрініс береді. Бұл құбылыс ата-аналар мен педагогтарды алаңдатып қана қоймай, зерттеушілердің де ғылыми-практикалық қызығушылығын арттырып отыр.

Неге дәл жеткіншектік шақ?

Жеткіншектік шақ — жас кезеңдерінің ішіндегі ең дағдарыстысының бірі. Бұл жыныстық жетілумен байланысты күшті физиологиялық өзгерістердің (перетурбация) әсерінен тұлғаның барлық компоненттерінің қарқынды қалыптасуымен түсіндіріледі.

Жеткіншектер агрессиясының психологиялық алғышарттары

Жеткіншектердің агрессивті мінез-құлқы көбіне бір ғана себептен емес, бірнеше психологиялық ерекшеліктің тоғысуынан туындайды. Төмендегі факторлар агрессияның пайда болуы мен күшеюіне ықпал етуі мүмкін:

  • 1

    Интеллекттің жеткіліксіз дамуы және салдарын бағалаудағы қиындықтар.

  • 2

    Өзін-өзі бағалаудың төмендігі және өзін қорғау үшін қатаң реакцияларға бейімділік.

  • 3

    Өзін-өзі басқарудың әлсіздігі, импульсивтілік.

  • 4

    Коммуникативті дағдылардың дамымауы, қақтығысты сөзбен шешудің қиындығы.

  • 5

    Жүйке жүйесінің жоғары қозғыштығы (ауру, жарақат, травма салдары).

  • 6

    Ойын іс-әрекетінің жеткіліксіз дамуы және эмоцияны қауіпсіз арнаға бұрудың аздығы.

  • 7

    Құрдастармен қатынастың бұзылуы және әлеуметтік оқшаулану.

Әлеуметтік салдар: жастар арасындағы қақтығыс пен қылмыс

Жеткіншектік ортадағы агрессивті тенденциялардың күшеюі қоғамдағы әлеуметтік мәселелердің өзектілігін айқын көрсетеді. Соңғы жылдары жастар арасындағы қылмыс, әсіресе жеткіншектер арасындағы құқықбұзушылықтар саны артты. Топтар арасындағы төбелестер жиілеп, олардың бір бөлігі ерекше қатал сипатқа ие бола бастады.

Ересектік сезімі және «Мен-концепциясының» қалыптасуы

Жеткіншектің тұлғалық ерекшеліктері ішінде ересектік сезімінің және «Мен-концепциясының» қалыптасуы ерекше орын алады.

Ересектік сезімі

Ересектік сезімі — өзін-өзі танудың ерекше формасы. Жеткіншек қоршағандардың өзіне кішкентай баладай емес, ересек адамдай қарауын қалайды. Ол ересектермен қарым-қатынаста тең құқыққа ұмтылады және өз позициясын қорғауға тырысады.

Бұл сезім өзбеттілікке ұмтылыстан да көрінеді: жеткіншек ата-ананың араласуын шектеуді қалайды. Әдетте бұл сыртқы келбетке, қарым-қатынасқа және оқуға қатысты мәселелерде айқынырақ байқалады.

«Мен-концепциясы»

Жеткіншектік шақтың соңына қарай (шамамен 15 жаста) тұлғалық дамуда жаңа кезең басталады. Өзін іздеу үдерісінен кейін жеткіншектің өзін-өзі қабылдауы мен бағалауын біріктіретін ішкі келісімді жүйе қалыптасады — бұл «Мен-концепциясы».

Физиологиялық өзгерістер және эмоциялық қозғыштық

Бұл кезеңде қызуқандылық пен қозғыштық жиі кездеседі. Физиологтар мұны жыныстық жетілумен байланыстырады. Қыздарда көңіл-күйдің жиі ауысуы, жылаңқылық, өкпелегіштік байқалуы мүмкін. Ұлдарда қозғалыстың артуы, тынымсыздық, импульсивтілік көбірек көрінеді.

Ауытқулардың көрінісі: агрессия, қатыгездік, садизм

Жеткіншектік шақта агрессивтілік кейде қатыгездік және садизм сипатындағы ауытқуларға дейін күшеюі ықтимал. Мұндай мінез-құлық көбіне психиканың тұрақсыздығымен және тәрбиедегі олқылықтармен ұштасады.

Балаларды зерттеу тәжірибесі көптеген жағдайда мәселенің түбірінде отбасылық тәрбиенің дұрыс ұйымдастырылмауы жататынын көрсетеді.

Жеткіншек агрессиясын жүзеге асырудың екі жолы

Қазіргі жеткіншек агрессиясын, әдетте, екі бағыттың бірімен көрсетеді: ашық түрде немесе ішке басу арқылы.

1) Агрессияны ашық көрсету

Агрессияны ашық білдіру төбелеске ұласуы, «таяқ жеу» арқылы өмірлік тәжірибе жинауға әкелуі мүмкін. Бұл жолмен жеткіншек беделге, престижге немесе өзін-өзі жүзеге асыруға ұмтылады.

Тәуекел: бақылаусыз жағдайда психологиялық күйреуге, тіпті суицидтік ойларға дейін апаратын қауіпті салдарлар туындауы ықтимал.

2) Агрессияны ішке басу

Кейбір жеткіншектер агрессияны сыртқа шығармай, оны тығып, басып, «тұншықтырады». Мұндай жағдайда адам өмірде айқын жетістікке жетпесе де, ішкі энергиясының бір бөлігін жоғалтып, эмоциялық қажуға тап болуы мүмкін.

Сыртқы көрінісі: бастырылған эмоция невроз түрінде немесе өзге психосоматикалық сырқаттар арқылы байқалуы мүмкін.