Қазақша рефераттар

Жай сөйлемді құрмалас сөйлем етіп аудару

Біз көбіне түпнұсқа тілі мен аударма тілінің жүйелік айырмашылықтарына көбірек мән береміз. Алайда аударманың объектісі — дерексіз жүйе емес, нақты тілдік мәтін. Демек, аудармашының жұмысы да сол нақты мәтінге сүйенген нақты әрекеттер жиынтығынан тұрады. Төменде осы әрекеттердің ішіндегі ең маңыздысы — аудармадағы трансформациялық үдерістер туралы сөз болады.

Аудармада бара-барлыққа (адекваттылыққа) жету аудармашыдан әртүрлі тіларалық өзгерістерді сауатты қолдануды талап етеді. Аударматануда мұндай өзгерістер трансформациялар деп аталады. Олар көбіне түпнұсқадағы хабарды, мағынаны және мазмұнды аударма тілінің нормаларын сақтай отырып жеткізу мақсатына бағынады.

Аудармадағы негізгі трансформация түрлері

Зерттеушілердің көрсетуінше, аудару барысында кездесетін трансформациялар шартты түрде төрт типке бөлінеді. Бұл бөлу — жуықтау ғана, өйткені тәжірибеде олар көбіне қатар жүреді, бір-бірімен араласып келеді.

  1. 1) Орын алмастыру

    (перестановки)

  2. 2) Ауыстыру

    (замены)

  3. 3) Қосу

    (добавления)

  4. 4) Түсіріп тастау

    (опущения)

1) Орын алмастыру (перестановки)

Орын алмастыру — аудару барысында түпнұсқа тіліндегі элементтердің орналасу тәртібін аударма мәтінде өзгертіп беру. Әдетте орын ауыстыратындар: сөздер, сөз тіркестері, құрмалас сөйлемді құраушы бөліктердің тәртібі, сондай-ақ дербес сөйлемдердің мәтіндегі орны.

Аудармада ең жиі кездесетіні — сөйлем ішіндегі сөздер мен сөз тіркестерінің орнының өзгеруі. Мысалы, орыс тілінде сөз тәртібі салыстырмалы түрде еркін, ал қазақ тілінде ол көбіне қалыптасқан әрі тұрақты.

Сөйлем ішіндегі орын алмастыру

Түпнұсқа (орысша)

Не послушался апрелец своего коня, поднял перо жар-птицы, привез и подносит царю в дар.

Аударма (қазақша)

Мерген тұлпардың айтқанына көнбепті, зымыран құстың қауырсынын әкеп, патшаға тартыпты.

Бұл мысалда орын алмастыру бір сөйлемнің ішінде жүзеге асады.

Сөзді келесі сөйлемге көшіру

Кейде түпнұсқада белгілі бір сөйлемде тұрған сөзді аударма мәтінде келесі сөйлемге көшіруге тура келеді. Мұндай мүмкіндік көбіне қайталанатын сөздің мәтін ішіндегі байланысын табиғи сақтаудан туады.

Қазақша мәтін

Мен базардан сатып алған телпекті кидім. Бір ұзын құнқағары бар аңшының қызыл телпегі еді.

Орысша аударма

Я надел красную шапку, которую утром купил в базаре. Это была охотничья шапка, с очень-очень длинным козырьком.

Мұнда орын алмастыруға себеп — «телпек/шапка» сөзінің екі сөйлемде де қайталанып, мәтін тұтастығын күшейтуі.

Құрмалас құрамындағы бөліктердің орнын өзгерту

Түпнұсқа

Я в отчаянии, если бы Вы на это не согласились.

Аударма

Егер сіз бұған келіспесеңіз, мен өкініп қалар едім.

Мәтін деңгейіндегі орын алмастыру

Кей жағдайларда түпнұсқа мәтіндегі аяқталған сөйлемдердің аударма мәтінде орналасу тәртібі өзгеруі, тіпті басқа абзацқа ауысуы мүмкін. Мысал ретінде М. Әуезовтің Джек Лондонның «Волк» әңгімесін аударуындағы шешімді келтіруге болады: аударма мәтіндегі алғашқы екі сөйлем түпнұсқада әртүрлі абзацтарда орналасқан.

Аудармадағы көрініс

«Қасқыр! Қасқыр! Қасқыр!» — деп, Медж итін шақырып тұр еді. Ирвин екі саусағын аузына сұғып тұрып, қатты ысқырып жібереді.

Түпнұсқадағы орны (қысқаша)

«Волк! Волк! Сюда!» — позвала Медж.
Ирвин сунул себе в рот оба мизинца, и его пронзительный свист присоединился к зову Медж.

Мұндай ауыстыру сырттай «мәнсіз» көрінуі мүмкін, бірақ ол мәтін табиғилығын күшейтеді: ысқырықтың «қасқырды шақыруға» ілесе берілуі көркем-логикалық үйлесімді қамтамасыз етеді.

2) Ауыстыру (замены)

Ауыстыру — түпнұсқа мәтіндегі сөз формаларын, сөз таптарын, сөйлем мүшелерін, синтаксистік байланыс түрлерін және басқа да бірліктерді аударма мәтінде өзге тілдік құралдармен беру. Мұндай шешімдер мәтінді қайталамай, табиғи әрі түсінікті жеткізуге көмектеседі.

Сөз табын ауыстыру: зат есім → етістік

Түпнұсқа

Свист его был сильным.

Аударма

Ол қатты ысқырды.

Егер «оның ысқырығы қатты болды» деп сөзбе-сөз аударсақ, қазақ тілінде мағына екіұшты қабылдануы мүмкін. Сондықтан етістік арқылы беру — мағынаны дәл әрі табиғи жеткізудің жолы.

Анықтауыштық қатынасты беру тәсілдері

Орыс тілінен қазақ тіліне аударуда сын есімдердің зат есімге, ал предлогты тіркестердің сын есімге ауысуы жиі ұшырасады:

  • Английское правительство — Ағылшын үкіметі
  • серебряная ложка — күміс қасық
  • мамино пальто — шешемнің пальтосы
  • Девушка из города — қалалық қыз
  • человек с характером — мінезді адам

Сөйлем мүшелерін ауыстыру

Орыс тіліндегі ырықсыз етіс (пассив) құрылым қазақ тіліне көбіне белсенді (актив) түрде беріледі. Соған байланысты сөйлем мүшелері орын алмастырып, грамматикалық тұлғалар өзгереді:

Түпнұсқа

Книга прочитана мной.

Аударма

Мен кітапты оқып шықтым.

Түпнұсқа

В комнате стояла жара.

Аударма

Бөлме қапырық болып тұр еді.

Сөйлем мүшелерін ауыстыруда коммуникативтік мақсатты (ақпараттық өзекті) ескерген дұрыс: автор нені алдыңғы планға шығарады — әрекетті ме, әлде сипаттаманы ма.

Коммуникативтік басымдыққа байланысты екі нұсқа

Мысалы, «У них был долгий, душевный разговор» сөйлемін екі түрлі беруге болады:

1-нұсқа: Олар ұзақ, шын жүректен әңгімелесті.

2-нұсқа: Олардың әңгімесі ашық та ұзақ болды.

Егер автор әңгіменің болған фактісін алға шығарса, 1-нұсқа ұтымды; ал әңгіменің сипатын негізгі ету көзделсе, 2-нұсқа дәл келуі мүмкін.

Құрмалас сөйлем деңгейіндегі ауыстырулар

Құрмалас сөйлем құрылысына байланысты синтаксистік трансформациялар орыс тілінен қазақ тіліне аударуда жиі кездеседі. Негізгі түрлері төмендегідей:

  • 1) Жай сөйлемді құрмалас сөйлем етіп аудару
  • 2) Құрмалас сөйлемді жай сөйлем етіп аудару
  • 3) Басыңқы сөйлемді бағыныңқы етіп немесе бағыныңқыны басыңқы етіп аудару
  • 4) Сабақтасты салаласқа, салаласты сабақтасқа ауыстыру
  • 5) Жалғаулықты байланысты жалғаулықсыз ету немесе жалғаулықсыз байланысты жалғаулықты ету

Құрмаласты жай сөйлем етіп аудару (жиі құбылыс)

Орыс тіліндегі который, что сияқты жалғаулықтар арқылы байланысқан құрмаластар қазақ тіліне көбіне жай сөйлем түрінде беріледі:

В моей небольшой библиотеке сохраняются лишь те книги, к которым я постоянно возвращаюсь — Менің шағын кітапханамда мен әрқашан қайта оралып отыратын кітаптар ғана сақталады.

Что волки жадны, всякий знает — Қасқырдың қомағай екенін әркім біледі.

Уединенный дом, куда мы переехали, стоял в глубине тенистого сада — Көшіп келген оңаша үй саябақтың ең түкпірінде тұратын.

Бұл трансформацияның бір ерекше түрі — түпнұсқадағы бір құрмалас сөйлемді мүшелеп, бірнеше жай сөйлемге бөліп аудару.

Басыңқы мен бағыныңқының ауысуы

Түпнұсқа

Разошлись по домам после того, как отряд остановился в центре города и начал размещаться по квартирам.

Аударма

Отряд қалашық орталығына келіп, пәтерлерге орналаса бастағаннан соң, жұрт үйлеріне тарады.

Мұндай ауысу сирек болғанымен, синтаксистік құрылымның терең мағынасын дәл тану аудармашы үшін маңызды.

Сабақтасты салаласқа ауыстыру

Қазақ тілінде сабақтас құрмалас сөйлем компоненттері көбіне жалғаулықсыз байланысады, ал жалғаулық арқылы байланысу салалас құрмаласқа тән. Орыс тілінде сабақтас құрмаластың арнайы жалғаулықтары болғандықтан, кейбір құрылымдар қазақшада салаласқа ауысып кетеді:

Түпнұсқа

Она была настолько красива, что никто не пытался за ней ухаживать.

Аударма

Оның сұлу болғаны сондай, оған қырындауға ешкімнің батылы бармады.