1990 - 97 ж. елде көмір өндіру көлемі 44, 6 - ға құлдырады
1990–1997: Көмір өндірісінің құлдырауы және нарыққа өтудің салдары
1990–1997 жылдары көмір өндіру көлемі 44,6%-ға құлдырады. Нарықтық экономикаға көшудің өтпелі кезеңіндегі қайта құру барысында көмір өнеркәсібіндегі бұл дағдарыстың өзіндік объективті себептері болды: отын-энергетика кешенінің (ОЭК) жұмыс істеу мақсаты өзгерді.
Негізгі өзгерістер: саннан сапаға, жоспардан сұранымға
Бұрын көмір стратегиялық шикізат қоры ретінде қабылданғандықтан, сандық көрсеткіштер көмір кәсіпорындарының басты өлшемі болды. Өнім сапасына жеткілікті көңіл бөлінбеді. Көп жылдар бойы бұрын іске қосылған шахталарды сақтай отырып, жаңа шахталар кең ауқымда салынды.
Нарық талаптарына сай ОЭК жаппай мемлекеттік меншіктен (қорлары, мүлкі, өнімі қоса) меншіктің түрлі нысандары мен қатынастарына — жекеше, ұжымдық, мемлекеттік, аралас — көше бастады.
Дағдарысты тереңдеткен факторлар
- Көмір өндіретін кәсіпорындар саны қысқартылып, басқару қайта ұйымдастырылды; көптеген тиімсіз, залалды шахталар жабылды.
- Қысқа және орта мерзімді саясатты әзірлеуде сұраным және оның ауытқуы негізгі нысанға айналды; өндіріс көлемін анықтауда төлеуге қабілетті сұранымның ықпалы күшейді.
- Өнім сапасы мен оның экологияға әсері бірінші орынға қойыла бастады.
- Мемлекеттік қаржыландырудың тоқтауы және төлемеушілік дағдарысы жекеше әрі сыртқы инвестиция тартуды қиындатты.
- Энергетикалық саясатта және елдің отын-энергетикалық балансы құрылымында өзгерістер болды: көмір жетекші рөлін сақтағанымен, экспортқа бағдарланған жаңа басымдықтарды белгілеуде салаға жеткілікті назар аударылмады.
1999 жылдан кейін: қалпына келу және өндірістің өсуі
Саланың жағдайы 1999 жылдың екінші жартысынан бастап жақсара бастады. 1999 жылмен (58,2 млн т) салыстырғанда 2000 жылы көмір өндіру көлемі шамамен 74,8 млн т-ға жетіп, 28,5%-ға өсті.
Өндірістік география: Екібастұздың рөлінің күшеюі
1995–2000 жылдары Қарағанды көмір алабында көмірді ашық және жерасты тәсілдерімен өндірудің арақатынасы айтарлықтай өзгерді. Осы кезеңде Екібастұз көмір алабының рөлі артты.
Қазіргі таңда республикада өндірілетін көмірдің жалпы көлемінің шамамен үштен екісін Екібастұз кеншілері өндіреді. Нарық жағдайында “Богатырь Аксес Көмір” Қазақстан–Американ компаниясы құрылып, “Богатырь” кенжармасы соның қарамағына берілді.
Мемлекеттік бағдарлама және кешенді жоба
Екібастұз көмір алабының елдің отын-энергетикалық балансындағы рөлі күшейгенін ескере отырып, Үкімет “Екібастұз көмірі” бағдарламасын бекітті. Ал Энергетика және минералдық ресурстар саласындағы уәкілетті орган “Екібастұз тас көмір алабын игерудің кешенді жобасын” әзірледі.
Бұл құжаттар жер қойнауын ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуге, көмір өндіру көлемін Қазақстан тұтынушылары мен экспорт қажеттіліктері деңгейіне дейін жеткізуге, сондай-ақ өткізу нарықтарын сақтауға бағытталды.
Экспорт және нарықтың кеңеюі
2001 жылы көмір экспортының жалпы көлемі 27 млн т-дан асты. Экспорт географиясы кеңейіп, Қазақстан көмірін Румыния, Польша және Эстония тұтына бастады.
Өндірістік әлеует
Саланың өндірістік әлуеті сыртқа шығарылатын көмір көлемін 30–35 млн т-ға дейін жеткізуге мүмкіндік береді.
Құрылымдық сапалану: жоғары сапалы көмір үлесінің артуы
Соңғы жылдары Шұбаркөл, Шөптікөл және Қаражыра кеніштеріндегі сапалы көмір үлесін арттыру есебінен өндірілетін көмір құрылымын жақсартуға мүмкіндік туды. Бұл үрдіс көмір саласының нарық талаптарына бейімделуін күшейтіп, бәсекеге қабілеттілігін көтеруге бағытталды.