Жеке тұлғаға тән қасиеті
Жеке адамның қалыптасуы мен дамуы: мәні, байланысы, ерекшелігі
Жеке адамның бір-бірінен ажырағысыз әрі оған пәрменді түрде ықпал ететін биологиялық белгілері мен ерекшеліктері өзара байланысты. Алайда адамды тұлға ретінде айқындайтын негізгі қасиеттер — оның әлеуметтік сипаттамалары: себептері, мүдделері, мақсаттары.
Кәсіби тұрғыдан қалыптасқан тұлға болу үшін адам психикалық дамудың белгілі бір деңгейіне жетіп, өз ерекшелігін танып-білетін, тұтас тұлға ретінде орныға алуы тиіс. Өмір бойы даму мен тәрбиенің нәтижесінде жеке адамның орнығып, жетілуін қалыптасу деп атаймыз.
Жеке адамның қалыптасуы — күрделі, қарама-қайшылықты үдеріс: ол ағзаның өсуі мен жетілуін, стихиялы әсерлерді, сондай-ақ мақсатты әрі ұйымдасқан тәрбиені қамтиды. Бұл үдеріс дүниеге келген сәттен басталып, жеткіншек және жасөспірім кезеңінде қарқынды жүреді де, ересек шақта белгілі бір аяқталу межесіне жақындайды.
Даму ұғымы және оның шегі
«Даму» ұғымына ағзаның өсуі мен пісіп-жетілу үдерісін де жатқызады. Бұл үдерістер психикалық дамумен өзара тығыз байланыста өтіп, оған ықпал етеді. Бірақ олар адамның тұлға ретінде қалыптасуын толық айқындап бере алмайды.
Жеке адамның дамуы нені білдіреді?
Жеке адамның дамуы — оның рухани өсуі мен жетілуі; адамның өмірінде маңызды саналатын барлық салаларда іс-әрекет арқылы, өзін қоршаған құбылыстарға және адамдарға қатынасында, сондай-ақ танымдық үдерістерінде пайда болатын сапалық өзгерістер жиынтығы.
Тәрбие мен дамудың өзара байланысы
Жеке адамның, әсіресе балалық және жасөспірім шақтарда дамып-жетілуі ең алдымен тәрбиенің ықпалымен жүреді. Дегенмен тәрбие әсерінің дәрежесі мен сипаты көбіне тәрбиенің даму заңдылықтарын қаншалықты ескеретініне байланысты.
Демек, тәрбие мен даму арасында екі жақты байланыс бар. Сондықтан жеке адамның даму заңдылықтарын тереңірек қарастыру қажет.
Тұлға және қоғамдық орта
Жеке тұлға мен қоғамдық ортаның қарым-қатынасы — философия, психология, педагогика сияқты қоғамдық ғылымдардың көптен бері назарында жүрген өзекті мәселе. Бұл тақырыпқа қатысты соңғы жылдары философиялық, педагогикалық, психологиялық, этикалық және ұлтаралық қатынастарға арналған еңбектермен қатар, М.Ф. Харламовтың «Педагогика», Б.С. Гершунскийдің «XXI ғасырдағы білім берудің философиясы», Г.К. Нұрғалиеваның тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыруға арналған зерттеулері сияқты бірқатар монографиялар жарық көрді.
Жеке тұлғаның даралығы: неге әр адам әртүрлі?
Адам баласы материалдық және рухани өмірдің ортасында тіршілік ете отырып, өзі өмір сүретін қоғамның, ұжымның, ұлттың мүшесі ретінде өзіндік ақыл-парасатымен, ерік-жігерімен және мінез-құлық ерекшеліктерімен көрінуге ұмтылады. Қоғам мүшелерінің бәріне ортақ, біркелкі мінез-құлық пен қасиет болуы мүмкін емес: әр адам — өзінше жеке тұлға.
Ерекшелік неден көрінеді?
- Мінез-құлық пен іс-әрекет мәнерінен
- Көзқарас, ой-пікір және бағалау тәсілінен
- Физиологиялық, психологиялық, биологиялық ерекшеліктерден
Қоғамдық тұлғаларға ортақ этикалық талаптар болғанымен, әр адамның қоршаған орта жөнінде өзіндік пікірінің, қалыптасқан көзқарасының болуы — заңды құбылыс. Біреу айналасындағы құбылыстарға таңданып, тамсана қараса, енді біреу сын көзімен қарап, ой түйіп, сын пікір айтуы мүмкін.
Тіпті бір анадан туған егіз балалардың сырт келбеті ұқсас болғанымен, мінез-құлқы, іс-әрекеті, өмірге икемділігі мен қабілеті бірдей бола бермейді. Сондықтан әр адамды дараланған тұлға ретінде қарастырамыз.
Сана, ақыл-ой және өзін-өзі тәрбиелеу
Адамның саналық және мінездемелік қасиеттерін айқындайтын негізгі тірек — оның санасы. Сана ақыл-оймен тығыз байланысты, бірақ ақыл-ойдың дамуы адамдарда біркелкі болмайды. Сол себепті адамдар бір-бірін бағалауда қателесуі де мүмкін; кейбіреулер өзін өзгелерден жоғары бағалауға ұмтылады.
Жеке тұлғаға тән маңызды қасиеттердің бірі — ақыл мен ес: адам өмірді өзінің сана-сезім өлшемімен бағалауға бейім. Сондықтан өмірді тану — миллиондаған жеке тұлғаның сезімі мен түсінігінің жиынтығы.
Тәжірибе жинақтаудың қарапайым логикасы
Әрбір адам оқығанын, көргенін, естігенін ой елегінен өткізіп, одан сабақ алады. Өз қателігінен де, өзгенің қателігінен де қорытынды жасап, қайталамауға тырысады. Педагогикада бұл үдеріс өзін-өзі тәрбиелеу деп аталады.
Өзгенің өнегелі іс-әрекетінен үйреніп, оны өз бойындағы жақсы қасиетке айналдыру — өмірдің табиғи заңы.
Ерік-жігер және эмоциялық әлем
Тұлға — жеке адамның мақсатқа ұмтылысы, ерік-жігерінің іске асуы, өзі жөніндегі ойын еркін жүзеге асыруға дайындығы және сол әрекеттің нәтижесі. Ерік-жігер механизмі дегеніміз — адамның өзіне тән қасиеттерін іске асыру қабілеті.
Әрекетке дейінгі ішкі таразы
Адам бір істі бастамас бұрын оны ақыл-парасат таразысына салады: «Осыны іске асыру жөн бе? Басқалар қалай қабылдайды?» деген ойлар пайда болады. Ерік-жігердің іске асуы, әдетте, ақыл мен санаға бағынышты.
Кейбір адамдар «мың ойланып, жүз толғанып» әрекет етеді, ал енді біреулер асығыс қадам жасап, кейін өкініп жатады. Бұл айырмашылық ерік-жігер күшінің сипатына байланысты.
Тұлға — сезімдер мен әсерлердің, ішкі күйініш пен сүйініштің жинақталған көрінісі. Бірақ әр адамның эмоциялық әлемі әртүрлі: біреу әділетсіздікке ашық наразылық білдірсе, екінші біреу іштей булығып, сабыр сақтап, өзін тежей алады. Бұл — адамның эмоциясын басқару еркіне байланысты құбылыс.
Даму туралы теориялар: тұқым қуалаушылықты абсолюттеу
Адамның даму және қалыптасуы туралы әр кезеңде түрлі пікірлер мен теориялар айтылған. Ежелгі грек ойшылдары Платон мен Аристотель адамның дамуын алдын ала тағдыр белгілеген тұқым қуалаушылық табиғатымен түсіндіруге тырысты. Аристотель тіпті құл болуды немесе бағынушылықты табиғат заңы деп қарастырған.
Преформизм деген не?
Тұқым қуалаушылық теориясын қолдаушылардың бірі — преформистер. Преформизм — XVIII ғасырда биологияда үстемдік еткен, адамның дамуын диалектикалық түсіндіруге қарсы философиялық ағым.
Преформистердің көзқарасы бойынша, ересек адамға тән барлық қасиет пен белгі ана құрсағындағы ұрық ағзасында дайын күйінде болады. Сондықтан жеке адамның дамуы — бастапқыда пайда болған қасиеттердің өрістеп, күшеюі және сан жағынан артуы ғана.