Қағаз ақшамыз теңге толық қанды даму барысында
Ақша айналысы және ұлттық валюта
Қағаз ақшалар: мәні, шығу тарихы және қазіргі экономикадағы рөлі
Қағаз ақшалар — тарихи тұрғыдан алғанда айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орнын басқан, құнды білдіретін белгілер. Олар нақты ақшаның (толық құнды метал ақшаның) өкілі ретінде қалыптасып, уақыт өте келе экономиканың ажырамас бөлігіне айналды.
Негізгі түйін
Қағаз ақша — мемлекет белгілеген номиналы бар, металға айырбасталмайтын және көбіне бюджет тапшылығын жабу үшін шығарылатын ақша белгісі. Ол негізінен айналым құралы және төлем құралы қызметін атқарады.
Шығу тарихы: монетаның орынбасарынан әмбебап құралға дейін
Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі олардың айналыс құралы ретіндегі ерекшеліктеріне байланысты қалыптасты. Тарихи деректерге сүйенсек, алғашқы қағаз ақшалар б.з. XII ғасырда Қытайда пайда болды. Кейінірек олар 1690 жылы Ұлыбританияның отары болған Солтүстік Америкада, 1762 жылы Австрияда және 1769 жылы Ресейде енгізілді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары көптеген елдер қаржыландыру қажеттілігіне байланысты қағаз ақша шығаруды жаппай кеңейтті. Осы кезең қағаз ақшалардың жаһандық ақша жүйесінде орнығуына ықпал етті.
Қағаз ақшаның табиғаты және тұрақсыздық себептері
Қағаз ақша табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға бейім. Оның құнсыздануы көбіне ақша ұсынысының шектен тыс өсуі немесе ақшаға деген сенімнің әлсіреуімен байланысты.
Құнсызданудың негізгі факторлары
- Айналысқа артық ақша эмиссиялау (ақша массасының негізсіз ұлғаюы).
- Эмитентке (мемлекетке) деген сенімнің төмендеуі.
- Төлем балансының қолайсыз жағдайы.
Қызметі
Қағаз ақшалар, әдетте, толық құнды ақша сияқты байлықтың өзіне тең емес. Олар экономикалық айналымда ең алдымен:
Алтынның рөлі және ақша формаларының өзгеруі
Қазіргі уақытта алтын тікелей тауарға айырбасталмайды және бағалар алтынмен көрсетілмейді. Алтын айналыстан біртіндеп ығыстырылып, қазынаға және қаржы нарықтарындағы операциялар аясына көбірек шоғырланды.
Мұндай жағдайда алтын қағаз және несие ақшалардың құнын өлшеудің жанама өлшемі ретінде көрінеді. Несие ақшалар өз құнына ие болмағандықтан, тауар құнын тікелей өлшемейді; олар тек өлшенген құнды көрсетеді.
Маңызды қорытынды
Толық құнды емес ақша белгілерінің (қағаз және несие ақшалардың) кеңеюі ақша формаларының алтындық мазмұнынан ажырауына алып келді.
Ақша айналысы: қолма-қол және қолма-қолсыз қозғалыс
Қағаз ақшалардың айналысы жалпы ақша айналысының заңдылықтарын көрсетеді. Себебі көптеген экономикаларда айналыстағы негізгі ақша түрлерінің бір бөлігі қағаз ақшаға тәуелді, ал оның бұзылуы экономикаға тікелей әсер етеді.
Ақша айналысы дегеніміз не?
Ақша айналысы — шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы емес төлемдер мен есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін ақша қозғалысы. Ол қолма-қол және қолма-қолсыз формаларда жүреді.
Қолма-қол ақша қамтамасыз етілуі
Тұтыну заттары мен қызметтер жиынтығымен қамтамасыз етіледі.
Қолма-қолсыз ақша қамтамасыз етілуі
Бөлуге арналған өндіріс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз етіледі.
Мұндай қатаң сәйкестік, негізінен, орталықтандырылған жоспарлы экономика жағдайында ғана мүмкін болды: ол кезде кәсіпорындар мен халық қолындағы ақша көлемі, тауар саны және баға деңгейі әкімшілік жолмен алдын ала белгіленетін. КСРО-ның тарауы, бағаның ырықтандырылуы және меншік қатынастарының өзгеруі бұл модельді қолдануды мүмкін емес етті.
Қазақстандағы айналыстағы ақша: теңге және номиналдар
Бүгінде еліміздің ақша айналысында қағаз ақша мен монеталардың құрылымы нақты номиналдар арқылы көрінеді.
Банкноттар (теңге)
- Номиналдар 10000, 5000, 2000, 1000, 500, 200
Бұл номиналдар күнделікті сауда-саттықта және төлем операцияларында кең қолданылады.
Металл монеталар (теңге)
- Номиналдар 100, 50, 20, 10, 5, 2, 1
Ұсақ төлемдерде қолайлылық пен айналым жылдамдығын қамтамасыз етеді.
1999 жылы ұлттық валютаны ұлттық және әлемдік валюталық қатынастарды рыноктық негізде дамыту мақсатында еркін айналымға жіберу бағыты күшейді. 1993 жылғы 15 қарашада теңгенің енгізілуі қаржы секторын реформалаудың бастауына айналып, кейінгі жылдары әлемдік стандарттарға жақындауға жол ашты.
ТМД елдері ішінде Қазақстанның қаржы жүйесі рыноктық талаптарға салыстырмалы түрде бейім, мемлекеттік араласу деңгейі біртіндеп азайған жүйелердің қатарына жатады.
Ақша массасы, инфляция және ақша-несие саясаты
Экономика дамыған сайын айналыстағы қағаз ақша көлемі де, қолма-қолсыз ақша көлемі де өседі. Бұған экспорттық түсімдердің ұлғаюы, халық табысының (жалақының) өсуі және жалпы экономикалық белсенділіктің артуы әсер етеді. Айналыстағы осы ақша жиынтығын ақша массасы деп атауға болады.
Тәуекел нүктесі
Егер ақша массасындағы қолма-қол ақшаның үлесі шамадан тыс артса, экономикада инфляциялық қысым күшеюі мүмкін.
Соңғы жылдары ақша массасының өсуі байқалғанымен, инфляцияны тұрақтандыруда ақша-несие саясатының рөлі жоғары. Ұлттық банк бағалардың тұрақтылығын негізгі мақсат ретінде айқындап, орта мерзімді параметрлерді алдын ала белгілеу және инфляциялық таргеттеу қағидаттарына көшу арқылы инфляция деңгейін салыстырмалы түрде тұрақты ұстауға ықпал етті.