Екінші сатыда - ықтималды адам капиталын нақты іске қосылған адам капиталына айналдыру кезеңі

Уақыт белсенді мемлекеттік ғылыми және инновациялық саясат жүргізуді, ғылымда құрылымдық өзгерістерді іске асыруды, іргелі және қолданбалы зерттеулерді мемлекеттік қаржыландыруды ұлғайтуды талап етеді. Бұл үдеріске жекеменшік бизнесті де тарту маңызды, бірақ оңай міндет емес.

Жеке сектордың қатысуын кеңейту үшін ғылыми нәтижелерді коммерцияландыруға қолайлы жағдай жасап, оларды инновацияға айналдырып, тұтынушыға жақындату қажет. Мұндай байланыс ғылымның өміршеңдігін күшейтеді және зерттеу нәтижесінің қоғамға қайтарымын арттырады.

Жоғары оқу орындарының қаржылық базасын нығайтуға бағытталған бірқатар түзетулер енгізілді: оқу орындарына бағалы қағаздар сатып алуға, оқу төлемдерінен және өзге түсімдерден жиналған қаражатты депозиттерде ұстауға құқық берілді. Бұл табысты инфляциядан қорғауға көмектесуі тиіс болды.

2001 жылдың басында Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындары желісін реттеу және олардың санын перспективада елеулі қысқарту қажеттігін жариялады. Негізгі құрал ретінде тіркеуге қажет ең төменгі жарғылық қор мөлшерін ұлғайту ұсынылды.

Қоғамдық пікірталастарда қосымша шаралар да аталды: жыл сайынғы рейтингтер қалыптастыру, оқу-материалдық және кадрлық базасы, ғылыми қызмет деңгейі, талапкерлерді іріктеу қатаңдығы бойынша санаттар енгізу; зерттеу жобалары мен консалтингтен түсетін табыс өскен сайын, қаржыландырудағы ақылы білім үлесін азайту сияқты тәсілдер ұсынылды.

Адам дамуы тұжырымдамасында білім ең өзекті қоғамдық проблемаларды шешудің айқындаушы факторы әрі адам дамуы деңгейінің маңызды көрсеткіші ретінде қарастырылады. Халықаралық деңгейде танылған бағдар — «Баршаға бірдей білім» стратегиясы. Дегенмен көптеген елдердегідей, Қазақстан үшін де білімнің қолжетімділігі мен сапасын қатар қамтамасыз ету өзекті мәселе болып қала береді.

Білімге салынатын инвестиция — тәуекелі жоғары инвестиция. Оқуға жұмсалған еңбек пен қаржының толық қайтарылатынын алдын ала дәл білу қиын: мансап траекториясы, еңбек нарығындағы сұраныс, адамның жеке қасиеттері (ынта, мақсат, табандылық) және өмірлік жағдайлар шешуші рөл атқарады. Көп жағдайда шығыннан түсетін ұтым адамның өзіне тәуелді.

Әдетте белгілі бір білім деңгейіне жұмсалған шығындар адамның өз мамандығы бойынша жұмысқа тұрған кезде ғана толық қайтарылады. Сондықтан білім жеке табысты арттыратын маңызды фактор бола отырып, адам капиталының құрамын байытады және әлеуметтену тәжірибесіне терең өзгеріс енгізеді.

Білім беруге бағытталған қоғамдық тікелей инвестициялар — мемлекеттің, жергілікті органдардың, қоғамдық ұйымдардың, сондай-ақ өндіріс салаларының осы сфераға бағытталған қаржылары.

Экономикалық даму тұрақтанып, әлеуметтік мәселелерге бет бұрған кезеңде Қазақстанда адам капиталын қалыптастыру және оны ұдайы өндіру үдерісіне байланысты жұмыстар күшейді. Әлеуметтік саланы қаржыландыруды басымдық ретінде қарастыру саясаты біртіндеп орныға бастады.

2005 жылға арналған бюджетте денсаулық сақтау, білім беру және өзге әлеуметтік секторларға жұмсалатын шығындар үштен бірінен асатыны көрсетілді. Бұл мемлекеттің мүмкіндіктері артқанын аңғартады. 2005 жылғы әлеуметтік шығындар 2004 жылмен салыстырғанда 20,2%-ға ұлғайды, соның ішінде білім беру — 51%-ға, денсаулық сақтау — 22,9%-ға, әлеуметтік қамтамасыз ету және әлеуметтік көмек — 15,2%-ға артты.

Инвестициялардың орны ерекше: ішкі жалпы өнім өсімінің қарқыны инвестициялар көлемімен тығыз байланысты.

Мемлекет адамның білім алу құқын әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жасау арқылы қамтамасыз етеді. Негізгі бағыттар мыналар:

Біртұтас білім беру кеңістігіне ұмтылу — әлемдік үрдіс. Еуропаның бірқатар мемлекеттері Болон декларациясы аясында стандарттарды жақындатуды қолға алды. Оның кей элементтері Қазақстанда да кезең-кезеңімен енгізіле бастады: екі деңгейлі жоғары білім жүйесі, рейтингтік бақылау сияқты тетіктер.

Либералды үлгіде білім беру қызметі өндіріс саласы ретінде қарастырылып, білім таңдау, кәсіптік дайындық, мамандану сапасы сияқты мәселелерде индивидтің жауапкершілігі жоғары болады. Ал континенталды-еуропалық үлгіде білім деңгейі мен қолжетімділігі үшін мемлекет пен қоғамның жауапкершілігі күштірек, мемлекеттік басқару үлесі жоғары.

Қазіргі уақытта үй шаруашылықтарының білімге салатын инвестициялары мемлекеттік инвестициялармен шамалас деңгейге жақындап, өсім үрдісін көрсетуде. Ал фирмалар мен бизнестің қатысуы салыстырмалы түрде төмен. Сондықтан компаниялардың оқу бағдарламаларының мазмұнына, курстарға және студент контингентіне қатысты шешімдерге тиімді қатысуына жағдай жасау қажет.

Мемлекет микродеңгейде жанама ынталандыру құралдарын да, қажет болғанда реттеудің мәжбүрлеу тетіктерін де қолдана алады. Сонымен бірге бюджеттен тыс көздердің бірі ретінде білім беру бағалы қағаздары механизмі әлеуетті: ол оқу орындарының негізгі қорларын экономикалық айналымға тартып, болашақта білім қызметін тұтынуға мүліктік құқықты бекітуі мүмкін.

Дегенмен бұл механизмді енгізу құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелерді шешуді талап етеді: оқу орындарының негізгі қорға билік ету құқының шектелуі; нарықта сұраныстың дер кезінде қалыптасуы; инновацияның өміршеңдігі және бағалы қағаздар нарығының даму деңгейі.

Қазақстан білім беру жүйесін одан әрі дамыту үшін жаңа экономикалық базада жүзеге асатын 2010 жылға дейінгі бағдарламалық үлгі қалыптастырды. Жоспар бойынша қарастырылған қаржыландыру құрылымы төмендегідей берілді.

Қазақстан егемендігін алғаннан бері нарықтық экономикаға көшу бағытында маңызды әрі түбегейлі реформалар жүргізді. Нәтижесінде экономиканың мемлекеттік секторындағы жетекші рөл айтарлықтай төмендеп, жеке сектордың маңызы өсті. Ел экономикасы жаһандық нарыққа жылдам кірігіп, сыртқы инвестиция тарту қарқынын арттырды.

Осыны түйіндей отырып, адам капиталын инвестиция нәтижесінде қалыптасатын және қорланатын, қоғамдық өндірістің кез келген саласында және азаматтық өмірде мақсатты пайдаланылатын қор ретінде түсінеміз. Бұл қор — білім, дағды, іскерлік, денсаулық және мотивациялар жиынтығы; ол адамның болашақ қанағаттануы мен өсіп отыратын табыстарының көзі ғана емес, сонымен бірге экономикалық өсудің басты факторларының бірі.