Ахмет Йүгінеки Хибатул хакайк туралы қазақша реферат
Ахмет Йүгінеки туралы
Әдиб Ахмет ибн Мұхмуд Йүгінеки — XII ғасырдың аяғы мен XIII ғасырдың басында өмір сүрген ақын. Ол туралы дерек өз еңбегінде де ұшырасады. Ақын Жүйнек (Югнак) қыстағында туған деп айтылады, алайда бұл жердің нақты орналасуына қатысты пікірлер әртүрлі.
Туған жеріне қатысты пікірлер
- В. Бартольд Жүйнек атауы Самарқанд маңында кездесетінін атап өтеді.
- Маллаев Юғнақ атауы Ферғана мен Түркістан аймақтарында да бар екенін жазады.
- Р. Бердібаев, Х. Сүйіншәлиев, А. Қыраубайқызы, Н. Келімбетов және басқа қазақ ғалымдары ақын Түркістан маңындағы Жүйнекте туып, сонда өмір сүрген деп есептейді.
Ахмет Йүгінеки туғаннан зағип болған деген дерек бар. Соған қарамастан, ол өз ортасында білімді, оқымысты ақын ретінде танылған: түркі тілінде жазып, араб тілін де меңгерген. Зерттеушілердің пайымдауынша, ақын шығармасын ауызша айтып, хатқа түсірткізген болуы мүмкін. Оның туындылары өз дәуірінде халық арасында кең тараған әрі беделді болған.
«Ақиқат сыйы» (Хибатул хақайық) және мәтіннің сақталуы
Бізге Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» атты жалғыз еңбегі белгілі. Дастанның түпнұсқасы бүгінге жетпеген. Алайда XIV–XV ғасырларда көшірілген үш нұсқасы сақталғаны айтылады. Сонымен қатар, зерттеушілер әртүрлі үзінділердің де болғанын көрсетеді.
Самарқанд нұсқасы
Ең көне әрі біршама толық сақталған қолжазба ретінде белгілі. Қазіргі Стамбул қаласындағы Айя-София кітапханасында сақтаулы. 1444 жылы Самарқандта әйгілі каллиграф Зейнул-Абидин Джураний ұйғыр әрпімен көшірген.
Екінші нұсқа
XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында көшірілген. 526 жолдан тұрады. Араб жазуымен жазылған.
Жоғалған көшірме
Ұзын көпірдегі Сейіт Әлі кітапханасына тапсырылған бір көшірме кейін жоғалып кеткені айтылады.
Берлин қорындағы нұсқалар
Қолжазбалардың бір бөлігі Берлин кітапханасында сақталған. Оларды салыстыра зерттеп, толық мәтінін құрастырған ғалым — Рашит Арат. Ол 1951 жылы мәтінді латын әрпімен жариялады.
Зерттелуі және аудармалары
ХХ ғасырдың басынан бастап «Ақиқат сыйы» жан-жақты зерттеле бастады. 1915 жылдан кейін Нәжіп Әсім, В. В. Радлов, Т. Ковалевский сияқты ғалымдар, сондай-ақ француз, поляк зерттеушілері де еңбекке назар аударды.
Маңызды жарияланымдар
1480 жылы Шейхзаде Әбдірзақ-бақши көшірген нұсқаны Нәжіп Асим осман түріктері тіліне аударып, шығарманың түпнұсқасымен қоса 1916 жылы жеке кітап етіп шығарды.
Қазақ әдебиеттануында бұл еңбек 1960-жылдардан бастап аударылып, әдеби мұра ретінде жүйелі түрде қарастырыла бастады.
Қазақ ғалымдарынан тілдік тұрғыдан Ә. Құрысжанов, Б. Сағындықов, Ө. Өміралиев, Ш. Сарыбаев зерттеу жүргізді. Өзбек ғалымы Қ. Махмудов 1972 жылы «Ахмет Йүгінекидің “Хибатул хақойық” асари хақида» атты академиялық нұсқасын және лингвистикалық талдау еңбектерін жариялады.
Самарқанд нұсқасын қазақ ғалымдары Ә. Құрысжанов пен Б. Сағындықов 1985 жылы авторлық мәтін, сөзбе-сөз аударма және поэтикалық аудармасымен бірге жеке кітап етіп бастырды.
Дастаннан үзінді мағынасы
Дастанда автор еңбегін нақты бір меценатқа арнағаны аңғарылады. Төмендегі жолдар шығарманың кім үшін жазылғанын және автордың ниетін айқындайды:
Бұл кітапты Ыспаһсалар Бек үшін шығардым.
Дүниеде аты қалсын деп.
Кітабымды көрген, естіген кісі
Шаһымды дұға оқығанда есіне алсын деп.