Онеркәсіп ондіріс
Қазақстандағы шағын және орта кәсіпкерліктің даму үрдістері
Қазақстан Республикасында шағын кәсіпкерлікті қолдау мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасына сәйкес күтілген нәтижелердің қатарында: шағын кәсіпкерлік субъектілерінің жалпы ішкі өнімдегі үлесін 15%-ға дейін жеткізу, субъектілердің жалпы санын 500 мыңға дейін ұлғайту, сондай-ақ шағын бизнес саласында жұмыспен қамтылғандар санын 2 млн адамға дейін арттыру міндеттері болды.
Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттік деректеріне сәйкес, 2002 жылдың соңында елде 372 мыңнан астам шағын кәсіпкерлік субъектісі қызмет етіп, онда 1,4 млн адам еңбек етті. Бұл көрсеткіш республикадағы жұмыспен қамтылғандардың шамамен 23%-ын құрады.
2002 жылмен салыстырғанда 2003 жылы республика бойынша шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны 12%-ға, ал шағын бизнестегі жұмыспен қамтылғандар саны 13%-ға артты. Жалпы алғанда, шағын кәсіпкерлікті дамыту аймақтық экономиканы көтеруде ерекше маңызға ие.
Алматы облысы: өңірлік серпін
Кәсіпкерліктің салыстырмалы түрде жан-жақты дамыған орталықтарының бірі — Алматы облысы. Төмендегі деректер өңірдегі шағын кәсіпкерліктің 2000–2004 жылдар аралығындағы динамикасын көрсетеді.
| Көрсеткіш | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
|---|---|---|---|---|---|
| Шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны | 17 587 | 18 317 | 18 808 | 34 568 | 56 961 |
| Оның ішінде өндірісте | 297 | 430 | 442 | 618 | 785 |
Дереккөз: Алматы облыстық кәсіпкерлік, шағын және орта бизнесті дамыту мен қолдау жөніндегі комитет мәліметтері.
Кестедегі мәліметтер 2000–2004 жылдары шағын бизнестің жалпы алғанда тұрақты қалыптасу және өсу үрдісін көрсетеді. Бұл, ең алдымен, макроэкономикалық тұрақтану тенденциясының сақталуы және мемлекет тарапынан шағын және орта бизнесті дамытуға басым көңіл бөлінуімен байланысты.
2003 жылы 2000 жылмен салыстырғанда шағын бизнес субъектілерінің саны 1,9 есе, ал өндірістегі кәсіпкерлер саны 2,1 есе артты. Мұндай серпінге 1997 жылдан бастап шағын кәсіпкерлікті қолдаудың күшеюі де оң ықпал етті.
Тіркелген және нақты жұмыс істейтін субъектілер
Алматы облысы бойынша 2000 жылы 17 587 шағын кәсіпкерлік субъектісі тіркеліп, оның 15 685-і немесе 89,1% нақты жұмыс істеді. 2001 жылы тіркелген 18 317 субъектінің 16 136-сы немесе 88% қызмет атқарды. 2002 жылы 18 808 субъект тіркеліп, оның 16 937-і немесе 90% жұмыс жасады.
Жалпы, 2002 жылы 2000 жылмен салыстырғанда нақты жұмыс істейтін шағын және орта бизнес субъектілерінің саны шамамен 1,17 есе артқан. Сонымен бірге, облыс бойынша даму үрдістері біркелкі емес: салаларға қарай өсім қарқыны мен белсенділік деңгейі әртүрлі.
Өндірістегі негізгі кедергілер
- Салық және несиеге қолжетімділік мәселелері.
- Өнімнің өзіндік құнының жоғары болуы және сапа тұрақтылығының төмендігі.
- Сұраныстың төмен болуы, айналым қаражаты мен шикізат тапшылығы.
- Ішкі нарықтың импорт тауарларынан жеткілікті қорғалмауы.
- Құрал-жабдықтардың техникалық деңгейінің төмендігі және инвестиция тарту бастамасының әлсіздігі.
Жеке кәсіпкерлер: салық төлеу режимдері (2001–2003)
| Көрсеткіш | 2001 (адам) | 2001 (%) | 2002 (адам) | 2002 (%) | 2003 (адам) | 2003 (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Барлығы | 12 509 | 100 | 11 943 | 100 | 15 555 | 100 |
| Патент негізінде | 9 324 | 74,5 | 8 934 | 74,8 | 11 933 | 76,5 |
| Тіркеу куәлігі бойынша | 3 185 | 25,5 | 3 009 | 25,2 | 3 622 | 22,5 |
Дереккөз: Алматы облысы бойынша салық комитетінің мәліметтері.
Мәліметтер тіркеу куәлігі негізінде қызмет ететіндерге қарағанда, патентпен жұмыс істейтін жеке кәсіпкерлердің үлесі басым екенін көрсетеді. 2003 жылы патент негізіндегі үлес 76,5%, ал тіркеу куәлігі бойынша үлес 22,5% болды.
Заңды тұлғалар: өндіріс көлемі (2001–2003)
| Қызмет түрі | 2001 (млн тг) | 2001 (%) | 2002 (млн тг) | 2002 (%) | 2003 (млн тг) | 2003 (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Барлығы | 2 751,7 | 100 | 7 352,6 | 100 | 9 778,6 | 100 |
| Өнеркәсіп өндірісі | 606,1 | 22,02 | 1 848,9 | 25,14 | 2 358,4 | 24,12 |
| Ауылшаруашылық өнімдерін қайта өңдеу | 382,4 | 13,89 | 349,6 | 4,75 | 1 311,2 | 13,40 |
| Құрылыс | 203,4 | 7,39 | 546,3 | 7,43 | 1 203,2 | 12,30 |
| Көлік және байланыс | 42,6 | 1,55 | 71,7 | 0,98 | 255,6 | 2,61 |
| Сауда | 1 095,9 | 39,82 | 3 109,4 | 42,29 | 2 970,8 | 30,38 |
| Қонақ үй және мейрамхана | — | — | 62,7 | 0,85 | 63,5 | 0,65 |
| Басқа қызмет түрлері | 421,3 | 15,31 | 1 364,0 | 18,55 | 1 615,9 | 16,52 |
Дереккөз: Алматы облыстық кәсіпкерлік, шағын және орта бизнесті дамыту мен қолдау жөніндегі комитет мәліметтері.
Кесте деректері бойынша шағын және орта бизнестегі заңды тұлғалардың өндіріс (қызмет көрсету, жұмыс орындау) көлемі 2001 жылы 2 751,7 млн теңге болса, 2002 жылы 7 352,6 млн теңгеге, 2003 жылы 9 778,6 млн теңгеге дейін өскен.
Өнеркәсіп өндірісінің үлесі үш жыл бойы жалпы көлемнің шамамен 22–25% аралығында сақталған: 2001 жылы 22,02%, 2002 жылы 25,14%, 2003 жылы 24,12%.
Жеке тұлғалар: өндіріс көлемі (2001–2003)
| Қызмет түрі | 2001 (млн тг) | 2001 (%) | 2002 (млн тг) | 2002 (%) | 2003 (млн тг) | 2003 (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Барлығы | 1 499,1 | 100 | 2 701,2 | 100 | 5 910,4 | 100 |
| Өнеркәсіп өндірісі | 26,8 | 1,79 | 114,5 | 4,22 | 232,4 | 3,93 |
| Ауылшаруашылық өнімдерін қайта өңдеу | 23,0 | 1,53 | 63,6 | 2,35 | 182,5 | 3,09 |
| Құрылыс | 1,5 | 0,10 | 5,2 | 0,19 | 6,8 | 0,12 |
| Көлік және байланыс | 173,1 | 11,55 | 169,8 | 6,29 | 232,5 | 3,93 |
| Сауда | 1 105,0 | 73,71 | 1 752,6 | 64,88 | 3 278,2 | 55,46 |
| Қоғамдық тамақтандыру | 42,7 | 2,85 | 152,6 | 5,65 | 297,8 | 5,04 |
| Туризм | 0,006 | 0,4 | 0,01 | 0,5 | 0,008 | |
| Қызмет көрсету | 32,4 | 2,16 | 202,8 | 7,50 | 527,3 | 8,92 |
| Басқа қызмет түрлері | 96,5 | 6,44 | 239,7 | 8,87 | 1 152,4 | 19,50 |
Дереккөз: Алматы облыстық кәсіпкерлік, шағын және орта бизнесті дамыту мен қолдау жөніндегі комитет мәліметтері.
2001 жылы жеке тұлғалардың жалпы өндіріс көлемі 1 499,1 млн теңге болса, 2003 жылы 5 910,4 млн теңгеге жетті. Сауданың үлесі басым: 2001 жылы 73,71%, 2003 жылы 55,46%.
Өнеркәсіп өндірісінің үлесі салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалып отыр. Мұның себептерінің бірі — республика өнеркәсібіндегі шикізат өндіруге басымдық беріліп, өңдеу және қайта өңдеу салаларының жеткілікті дамымауы. Соның салдарынан ішкі және сыртқы нарыққа сапалы әрі бәсекеге қабілетті өнім ұсынуға кедергі болатын технологиялық және құрал-жабдық базасының әлсіздігі байқалады.
Салалық құрылым және жұмыспен қамту
3 және 4-кестелерді салыстырмалы талдау Алматы облысында шағын және орта бизнестегі жеке тұлғалардың саны көп болғанымен, заңды тұлғаларда жұмыспен қамтылғандар саны жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар, қызмет түрлерінің даму деңгейі біркелкі емес: нәтижесі жылдам болатындықтан, шағын және орта бизнесте сауданың өсу қарқыны жоғары.
Өнеркәсіп өндірісімен айналысатын кәсіпкер заңды тұлғалардың саны 2003 жылы 2001 жылмен салыстырғанда шамамен 1,5 есе артты. 2002 жылы өнеркәсіпте тіркелген 442 заңды тұлғаның 259-ы немесе 58,6% нақты жұмыс істеп, қалған бөлігі әртүрлі себептермен белсенді қызмет атқармаған.
Жұмыспен қамту көрсеткіштері бойынша: 2003 жылы өнеркәсіптегі кәсіпкер заңды тұлғаларда жұмыспен қамтылғандар саны 6 520 адам болды (2001 жылмен салыстырғанда 1,8 есе, 2002 жылмен салыстырғанда 1,2 есе жоғары). Өнеркәсіптегі кәсіпкер жеке тұлғаларда жұмыспен қамтылғандар саны 2003 жылы 502 адам болып, 2001 жылға қарағанда шамамен 1,3 есе артты.
Қорытынды: өнеркәсіптегі кәсіпкерлік даму қарқыны баяу болғанымен, белгілі бір өсім мен тұрақтылық сақталады. Жалпы жұмыспен қамту құрылымында өнеркәсіп өндірісіндегі үлес заңды тұлғаларда шамамен 23,12%, ал жеке тұлғаларда 2,98% деңгейінде бағаланады.
Қаржылық қолдау және инвестициялық тетіктер
Өндірістегі шағын кәсіпкерлік субъектілерінің қалыптасуы мен дамуы үшін инвестициялық және қаржы-несие жүйесі арқылы қолдаудың маңызы зор. Мемлекеттік қолдау жыл сайын бөлінетін қаржыландыру көлемі шеңберінде республикалық және жергілікті бюджет қаражаты арқылы жүзеге асырылды.
1998 жылдан бастап Астана, Алматы, Қарағанды және Шымкент қалаларындағы бірқатар банктер (Қазкоммерцбанк, Халық банкі, Цеснабанк, Банк ЦентрКредит, Алматы сауда-қаржы банкі) Еуропалық қайта құру және даму банкінің заемдары негізінде шағын бизнесті қолдау бағдарламаларын іске асыра бастады.
Өнеркәсіптік құрал-жабдықтарға бағытталған күрделі қаржы салымдары бойынша салық жеңілдіктері қысқартылғанымен, жеке тұлғаларға берілетін жеңілдіктердің бір бөлігі кеңейтілді. Сонымен қатар, бірқатар өзге салық жеңілдіктеріне шектеулер енгізілді.
Лаффер қисығы: салық ставкасы мен бюджет кірісінің байланысы
Бұл тәсілдің теориялық негіздерінің бірі — американ экономисі А. Лаффер ұсынған, кейіннен «Лаффер қисығы» атауымен танылған тұжырым. Мұнда K — салық ставкасы, ал U — бюджет кірісі ретінде қарастырылады: салық ставкасы белгілі бір деңгейге дейін өскенде бюджет кірісі де өседі, алайда ставка шектен тыс артса, экономикалық белсенділік төмендеп, бюджет кірісі қысқара бастайды.
Лаффер тұжырымы бойынша, салықтар мен көлеңкелі экономика арасында кері байланыс бар: салық ауыртпалығы өскен сайын заңды және заңсыз табыстарды жасыру, декларацияланбайтын кірістер көлемі ұлғаяды. Керісінше, салық мөлшерлемесінің төмендеуі экономикалық белсенділікті ынталандырып, өндірістің ұлғаюына ықпал етеді.
Осы жерде маңызды сұрақ туындайды: салық салудың оңтайлы деңгейі қалай анықталады? Кейбір әдебиеттерде салық төлеуші табысының 30–50%-ын мемлекетке салық ретінде беруге қабілетті деген пікір айтылады. Алайда мұндай жалпылама межені барлық жағдайға бірдей қолдану қисынды емес: салық төлегеннен кейін кәсіпорында өндіріс көлемін ұлғайтуға, техникалық базаны жаңартуға және басқа да қажеттіліктерді өтеуге жеткілікті ресурс қалуы тиіс.