Қазіргі кездегі несие жүйесі соңғы жылдары едәуір өзгерістерге ұшырады
Несие жүйесінің жаңғыруы және банктердің бейімделуі
Қазіргі несие жүйесі соңғы жылдары елеулі өзгерістерге ұшырады. Әлемдік экономикадағы құрылымдық қайта құрулар банк жүйесінің барлық компоненттерін жаңғыртуға түрткі болды. Ғылыми-техникалық прогрестің әсерінен өндірістің шоғырлануы капиталдың шоғырлануы мен орталықтануын талап етті. Соның нәтижесінде банктер өз операцияларын кредиттік ресурстарды ұлғайтуға бағыттап, экономика дамуының құбылмалы жағдайларына бейімделе бастады.
Құрылымдық қайта құрылу
Банк жүйесінде айқын құрылымдық өзгерістер жүруде: қызметтердің шоғырлануы да, әмбебаптануы да күшейді.
Шекаралардың көмескіленуі
Банктер мен банктік емес кредит ұйымдары арасындағы айырмашылықтар жедел азайып, бұрынғы кедергілер әлсіреп келеді.
Ірі әмбебап банктің қызмет ауқымы
Ірі әмбебап банк клиенттерге кең ауқымды операцияларды ұсынады: депозиттік шоттарды жүргізу, қолма-қолсыз есеп айырысу, жинақтарды қабылдау, түрлі кредиттер беру, бағалы қағаздарды сатып алу, сенімхат бойынша мүлікті басқару және басқа да банктік әрі «банк маңындағы» қызметтер.
Неліктен бұл маңызды?
Кредиттік мекемелердің көпқырлы қызметі қазіргі қаржылық капиталдың талаптарына сай келеді: клиенттер бір экожүйеде көбірек қызмет алғысы келеді, ал банктер табыс көздерін әртараптандыру арқылы тұрақтылығын арттырады.
Әмбебаптанудың екі бағыты
1) Банктердің дәстүрлі емес операцияларды кеңейтуі
Коммерциялық банктер сақтандыру бизнесіне, факторингке, ақпараттық-кеңестік қызметтерге және өзге де бағыттарға енуге ұмтылады. Олар жылжымайтын мүлікпен мәмілелер, бухгалтерлік және компьютерлік қызмет көрсету, лизинг сияқты салаларға қатысып, басқа қаржы ұйымдарымен тікелей бәсекеге түседі.
2) Банктік емес ұйымдардың банктік нарықтарға енуі
Банктік емес мекемелер инвестициялық қызметте, ақпараттық-кеңестік сервисте және банктік қызметтің өзінде — депозиттік-ссудалық операцияларда — банктермен барған сайын белсендірек бәсекелесіп келеді.
Жинақтар үшін бәсеке және реттеу өзгерістері
Соңғы жылдары халықтың жинақ ақшасы және фирмалар мен компаниялардың жинақтары үшін күрес айқын күшейді. Бұрын коммерциялық банктер депозиттер бойынша пайыз мөлшерлемесін көтеру сияқты тиімді құралды еркін пайдалана алмады: пайыздың ең жоғары шегі белгіленіп, ол көбіне жедел және сақтандыру салымдарына ғана қолданылды. Ал маманданған кредиттік мекемелерге мұндай шектеулер жиі қойылмады, сондықтан бәсекеде олардың артықшылығы байқалды.
Уақыт өте банктер ақша нарығы сертификаттарын шығаруға рұқсат алып, пайыз мөлшерлемесін нарық конъюнктурасына қарай белгілеу мүмкіндігіне ие болды. Сонымен бірге АҚШ-та 1980 жылы депозиттік мекемелерді реттеу және ақша айналымын бақылау жөніндегі заң салымдар бойынша пайыз төлеуге қатысты шектеулерді алып тастады.
Әмбебаптану мен маманданудың қатар жүруі
Ірі банктерге тән әмбебаптану жалпы тенденция болғанымен, ол мамандануды толық жоққа шығармайды. Әмбебаптану әр типтегі мекемеде әркелкі жүреді, ал кей жағдайда қайта мамандану туралы айту орынды. Бұл үрдіс қызмет сапасын арттыруға ықпал етеді және көбіне шағын және орта банктерге тән: олар ірі банктердің назарынан тыс қалған қызмет түрлерін ұсынып, «нарықтық нишаларды» іздейді. Қайта мамандану бәсекелік қысым жағдайында банктік бизнестің өміршеңдігін күшейтеді.
Кредиттеу ауқымы және активтер сапасын бақылау
Кредиттеу объектілерін ірілендіру үрдісі байқалады. Сонымен қатар коммерциялық банктер активтерінің сапасына мұқият қарай бастады, өйткені активтердің сапасын дәл әрі уақтылы бағалау — банктің тұрақты дамуының маңызды кепілі.
Банк басшылығының бақылау фокусы
- активтер сапасын жүйелі бағалау;
- жаңа кредиттерді ұсыну талаптары мен тәуекелін саралау;
- кредиттеу технологиясын жетілдіру;
- қарыз алушының кредит шарты талаптарын сақтауын қадағалау.