Қалдық құрылымдар мен жалпылықтар
Алғашқы қауым қалдықтары: қай қоғамдарда қалай сақталды?
Алғашқы қауымдық құрылымның жойылуымен бірге таптар қалыптасқан қоғамдарда алғашқы қауымның көптеген элементтері әртүрлі деңгейде сақталып қалды. Бұл құбылыс, әсіресе, Ежелгі Шығыс және феодалдық қоғамдарда айқынырақ байқалды. Антикалық қоғамдарда алғашқы қауым сарқыншақтары әлдеқайда әлсіз сақталса, капиталистік қоғамда олардың ізі де қалмады деуге болады.
Осыған сәйкес, алғашқы қауым қалдықтары көбіне капиталистік даму жолынан өтпеген халықтарға тән болды. Мұндай қалдықтар — таптардың түзілу кезеңіне тән құрылымдар, нормалар мен түсініктердің жалғасы; олардың едәуір бөлігі уақыт өте келе өзгеріп, жаңа мазмұнға ие болды.
Маңызды тұжырым: қалдықтар тек «көненің жұрнағы» емес — олар қоғамның тарихи өтпелі кезеңдеріндегі институттар мен құндылықтардың кейінгі дәуірлерге бейімделген формалары.
Қалдық құрылымдар мен жалпылықтар
Ең ірі қалдық құрылымдарға тайпалар мен олардың бірлестіктерінің реликтілері жатады. Таптық қоғам жағдайында мұндай тайпалық және тайпааралық жалпылықтар өздерінің қалдық сипатына байланысты жиі «екінші реттік» деп аталады.
Тарихи ауқымы
Бұл құбылыстар көптеген елдердің құрамында әр кезеңде кездесіп отырды: ертедегі антикалық элиндер мен италиялықтардан бастап бүгінгі қазақ пен түркменге дейінгі халықтардың этникалық құрамында тайпалық реликтілердің ізі байқалады.
Қайда ұзақ сақталды?
Кей жағдайларда тайпалық немесе тайпаға дейінгі ерекшеліктердің «әлеуметтенуі» нәтижесінде олар касталық жүйелер арқылы бекіп, ұзақ өмір сүрді (мысалы, Үндістанда немесе Оңтүстік Арабстанда). Дегенмен, қалдық құрылымдардың ең ұзақ сақталуы көбіне:
- таулы аймақтардағы егінші-малшыларға;
- таптар мен мемлекеттің баяу қалыптасқан аридтік өңірлердегі көшпелі және жартылай көшпелі малшыларға тән болды.
Екі түрлі сақталу формасы
1) Құрылым ретінде сақталуы
Кей халықтарда (мысалы, күрд, пуштун, ауған тайпалары мен халықтарында, араб бедуиндерінде) тайпалық жалпылықтар билік пен әлеуметтік-экономикалық өмірдің нақты құрылымы ретінде сақталып қалды.
2) Атауда ғана қалуы
Екінші форма әлдеқайда кең тарады: көптеген халықтарда тайпалық бөліністер негізінен атаулар мен этникалық жад деңгейінде ғана сақталды (мысалы, бұрынғы КСРО кеңістігіндегі оңтүстік сібір халықтары, қазақ, қырғыз, түркмен, ноғай, адыгейлер).
Бірінші формада таптар түзілу кезеңіне тән салт-дәстүрлердің қоғам өмірінде айқын сақталғаны көрінеді. Екінші форма — соның жұмсарған модификациясы; ол қоғамның таптарға бөлінуі мен мемлекеттің пайда болуы қысқа тарихи мерзімде жүргенін аңғартады.
Нормалар қалдықтары мен түсініктер
Көптеген нормалардың сарқыншақтары ең алдымен неке және отбасылық өмір саласында сақталды. Олардың ішінде әйелдердің рөлін патриархалдық тұрғыда кемсіту және қалыңмал арқылы «сату» сипатына ие тәжірибелер ерекше көзге түседі.
Қалыңмалдың әр қоғамдағы реттелуі
Қалыңмалға байланысты неке ертедегі және орта ғасырлық қоғамдарда кең таралып, кейінгі кезеңдерге дейін жетті (мысалы, қытай қоғамының кей кезеңдерінде, Үндістанның төменгі касталарында). Кейбір қоғамдарда, әсіресе исламдық ортада, бұл рәсім «қарапайым алып-сату» ретінде емес, белгілі бір тәртіппен реттелуге ұмтылды:
- қалыңдықтың туыстарына төленетін ақы кейде жесір қалу немесе ажырасу жағдайында әйелдің күнкөрісіне жұмсалу үшін оның өзіне берілді;
- қосымша төлемдер («ана сүті үшін», «тәрбиелегені үшін», т.б.) дәстүрлі тәжірибе ретінде бекіді.
Патриархалдық билік және отбасы иерархиясы
Капитализмге дейінгі таптық қоғамдардың көбіне ортақ норма — отбасы мүшелерінің бәрі бір адамның билігіне бағынуы. Мысалы, Ежелгі Римде отбасы басшысы (pater familias) арқылы басқару қалыптасты. Ұқсас патриархалдық қатынастар реформаларға дейінгі Ресейде де кең тараған.
Отбасы ішіндегі мәртебелік қатынастардың көптеген элементтері — ерлер мен әйелдер арасында, ағалы-інілі, апалы-сіңілі арасындағы иерархия — кей жерлерде ұзақ сақталып, патриархалды этикет тіпті одан әрі дамыды.
Қоғамдық санадағы көрінісі: құқық, мораль және дін
Алғашқы қауымдық құрылымның қалдықтары қоғамдық сананың әртүрлі формаларында — құқықта, моральда және дінде — де байқалады.
Діни ілімдердегі әлеуметтік сарын
Қайшылыққа толы христиан догматикасында байлықты айыптау, кедейлердің жағдайын қорғауға жақын көптеген идеялар кездеседі. Исламда да адамдардың құдай алдында тең жауаптылығы, сондай-ақ жарлылардың пайдасына бағытталған салық түрлері және пайдакүнемдікті айыптайтын уағыздар қалыптасты.
Ритуалдар мен инициациялар
Таптық қоғам діндерінде алғашқы қауымдық түсініктер мен ритуалдардың тікелей қалдықтары жиі ұшырасады. Ең танымал мысалдардың қатарына:
- иудаизмдегі ер балаларды инициациялау дәстүрлері;
- исламдағы сүндетке отырғызу;
- Ежелгі Үндістандағы ведистік дәстүрдегі «қасиетті жіп» тағу;
- тазарту ритуалдарының қатарына жататын христиандық шоқыну (сумен шомылдыру).
Политеистік және шаманистік сарқыншақтар
Ертедегі грек, рим және басқа да халықтардың политеистік діндерінде ата-текке байланысты отбасылық-туыстық әдет-ғұрыптардың ізі ұзақ сақталды. Ертедегі Қытайда өзге діндермен қатар кездесетін шаманизм сарқыншақтары бүгінгі буддизм-ламаизмде де байқалады.
Қазіргі заманғы діндердің ең жоғары дамыған формаларының бірі саналатын христиандықта да шаманизмге жақын элементтер — жын-шайтанды қуу, періштелер арқылы қорғау идеясы, түрлі магиялық сипаттағы игі ниет әрекеттері — белгілі бір деңгейде сақталып келеді.
Қазіргі замандағы рөлі және даулы бағалаулар
Таптық қоғамдардағы алғашқы қауым қалдықтары бүгінге дейін түрлі даулы сұрақтарды туындатып отыр. Көптеген халықтардың тұрмысында сақталған қалыңмал, көп әйел алу сияқты тәжірибелер әрқалай түсіндіріледі.
Капиталистік даму жолынан өтпеген немесе оны толық бастан кешпеген қоғамдарда бұл құбылыстарды жиі этникалық мәдениеттің ажырамас бөлігі, халықтық әдет-ғұрып ретінде қабылдайды. Дәл осы логикамен трайболизм құбылыстары — туыс-тайпалық бірлік пен айырмашылық, көсемдер ықпалы, жасырын қоғамдардың әсері — дәстүрлі нормалардың жалғасы ретінде бағаланады.
Трайболизм: географиясы және тұрақтылығы
Бұл құбылыс негізінен «үшінші әлемнің» жас мемлекеттеріне тән саналады. Алайда трайболизмнің кей белгілері, әсіресе территориялық-тайпалық бәсекелестік, бұрынғы Кеңес Одағы халықтарында да байқалды. Трайболизмді түбегейлі жою қиын; кейбір аймақтарда соңғы кезеңде оның қайта жандану үрдісі де көрінеді.
Қорытындысында, алғашқы қауымның салт-дәстүрлері мен институттық жұрнақтары халықтардың едәуір бөлігі үшін әлі де белгілі бір рөл атқарады: бір жерде олар күнделікті өмір нормалары ретінде, бір жерде мәдени белгі немесе саяси-әлеуметтік фактор ретінде көрініс береді.