Қазақша рефераттар

Шикізаттар мен материалдардың бағасын талдаудың арқасында

Материалдық ресурстардың маңызы және шығындар құрылымына әсері

Материалдық өндіріс пен құрылыста тауарлы-материалдық қорларды (ТМҚ) тұтыну көлемі үнемі өсіп келеді. Бұл өндіріс пен құрылыс ауқымының кеңеюімен қатар, материалдық ресурстар бағасының жыл сайын қымбаттауымен де байланысты. Нәтижесінде өнімнің материал сыйымдылығы артып, жалпы шығындардағы материалдық шығындардың үлесі көбейеді.

Өндіріс жоспарын орындау, өнімнің өзіндік құнын төмендету, пайда мен рентабельділікті арттырудың негізгі шарттарының бірі — кәсіпорынды қажетті шикізат пен материалдармен толық әрі уақтылы қамтамасыз ету.

Кәсіпорынның шикізат пен материалдармен қамтамасыз етілу деңгейі, сатып алынған материалдардың сапасы, олардың стандарттар мен техникалық талаптарға сәйкестігі өндіріс процесінің үздіксіздігін және қаржылық нәтижені айқындайтын факторлар саналады. Материалдық ресурстар — шығындардың елеулі бөлігін құрайтын элемент; олардың өзгерісі шығын динамикасына және өнімнің өзіндік құнына тікелей әсер етеді. Сондықтан материалдық ресурстарды үнемді пайдалану және тиімділігін арттыру кез келген кәсіпорын үшін маңызды, ал материалдық ресурстарды басқару — басқару жүйесінің өзекті бөлігі.

Материалдық ресурстардың құрамы: негізгі және қосымша материалдар

Материалдық ресурстар кәсіпорынның айналым қаражатының бір бөлігін құрайды: олар әр өндірістік циклде толық тұтынылады және өз құнын дайын өнімнің құнына толық аударады. Кәсіпорын табысты жұмыс істеуі үшін материалдық ресурстарды пайдалану мен бөлу құрылымы ашық, нақты және бақыланатын болуы тиіс.

Негізгі материалдар

Өнімнің негізгі құрамын қалыптастыратын материалдар. Мысалы, автомобиль өндірісінде — металл, шыны, мата және т.б.

Қосымша материалдар

Өндірісте қызмет көрсету процесінде тұтынылатын немесе негізгі материалдарға қосылатын материалдар: майлау материалдары, қаптама, бояулар және т.б.

Басқару жүйесі және негізгі принциптер

Қазіргі өндірістік кәсіпорындар есептеу техникасының озық құралдарымен жабдықталып, сыртқы және ішкі факторларды ескере отырып материалдық ағындарды модельдей алады. Бұл материалдық ресурстарды басқару жүйесін негіздеп құруға мүмкіндік береді.

Жұмыс істеудің тірек қағидалары

  • Өзін-өзі реттеу және жауапкершілікті бөлу
  • Ресурстарды жинақтау мен шығындарды бақылаудың кешенділігі
  • Жеделдік және деректерге сүйенген шешім қабылдау
  • Ғылыми-техникалық прогреске бейімделу

Бұл принциптер жүйелі түрде бірге іске асқанда ғана басқару тұрақты нәтижеге жеткізеді.

Ескерту: шамадан тыс ірі қорлардың тәуекелі

Ірі ТМҚ қорларын ұйымдастыру кей жағдайларда сапаға кері әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар сақтау шығындарын өсіріп, айналымдағы қаражаттың «байланып» қалуына әкеледі.

Айналым қаражатының айналымдылығы: мәні және салалық айырмашылықтар

Кәсіпорынның тиімді жұмыс істеуі және қаржылық мүмкіндігін арттыру шараларының ішінде айналым қаражатын тиімді пайдалану ерекше орын алады. Бұл тиімділік, ең алдымен, айналым қаражатының айналымдылығымен сипатталады.

Айналымдылық деген не?

Айналым қаражатының айналымдылығы — оның ақша нысанынан өндірістік қорларға ауысып, дайын өнім өндіріліп, сатылып, түскен кіріс кәсіпорын шотына түскенге дейінгі толық бір цикл.

Ұзақ цикл

Машина жасау сияқты өндірістік циклі ұзақ салаларда айналым уақыты әдетте жоғары болады.

Қысқа цикл

Тамақ өнеркәсібі және кейбір өңдеуші салаларда айналым уақыты салыстырмалы түрде қысқа келеді.

Шикізат пен материалдар базасын талдау: шешім қабылдау құралдары

Материалдар мен шикізат базасын құруға арналған шешімдер бірнеше тәсіл арқылы негізделеді. Кең қолданылатындары: ABC-талдау, баллдық жүйемен бағалау, шикізат пен материалдар бағасын талдау, сондай-ақ математикалық модельдер.

Баға талдауы нені береді?

  • шикізат пен материалдарға кететін шығындарды қысқарту;
  • дайындау уақытын үнемдеу;
  • дайын өнім сапасын арттыру;
  • тәуекелі жоғары салымдардан болатын шығындарды азайту.

Шикізат пен материал бағасын талдаудың кезеңдері

  1. 1 Зерттеудің мақсатын анықтау және ұйымдастырушылық дайындықты жоспарлау.
  2. 2 Өз өнімі туралы және салыстыруға қажет ұқсас бұйымдар туралы ақпарат жинау.
  3. 3 Шикізат пен материалдардың нақты жай-күйін зерттеп, өндірістегі әлсіз тұстарды анықтау.
  4. 4 Өнім сапасын арттыру және өндіріс процесін жақсарту бойынша ұсыныстар әзірлеу.
  5. 5 Ұсыныстарды шығын мен кіріс тұрғысынан бағалау.
  6. 6 Ең тиімді әрі іске асатын шешімдерді таңдау.
  7. 7 Таңдалған шешімді өндіріске енгізу.

Қорларды қалыптастыру: минимум, максимум және ағымдағы қор

Кәсіпорынның мүлтіксіз жұмыс істеуі үшін негізгі және қосымша шикізат-материал қорлары, сондай-ақ тез тозатын өндіріс құралдарының қоры қажет. Бұл қорлар келесі міндеттерді атқарады: келесі партия келгенге дейін өндірісті тоқтатпау және сұраныс/қажеттілік ауытқуына дайын болу.

Минималды қор нені қамтиды?

  • Күнтізбелік қор: жеткізу мен қоймаға қабылдау аралығындағы уақыт.
  • Орналастыру уақыты: арнайы сақтау режимі және «өндірістік жарамдылыққа» жету мерзімі.
  • Технологиялық қор: өндіріс режимін сақтау үшін қажетті көлем.
  • Апаттық қор: күтпеген жағдайларға арналған міндетті резерв.

Ағымдағы және максималды қор

Негізделген минималды қор мен экономикалық тұрғыдан ақталған максималды қордың айырмасы — ағымдағы қор. Минималды мән әдетте тұрақты, ал максималды мән жеткізу партиялары мен екі тапсырыс арасындағы уақыт интервалына қарай өзгеріп отырады.

Қорларды ұйымдастыру шығындары: сақтау, басқару және тапшылық тәуекелі

Қорларды ұйымдастырғанда материалдық ресурстардың мақсатты қолданылуына және өндірістің үздіксіз жүруіне кепіл болуына назар аудару қажет. Сондай-ақ кешігіп жеткізу ықтималдығы ескеріліп, қор көлемі мен кешігу тәуекелінің тиімді арақатынасы анықталуы тиіс.

1) Сақтау және ұстап тұру шығындары

  • сауда/қаржылық шығындар: пайыздар, кепілдік, капитал салығы;
  • қойманы ұстау: жылыту, жарықтандыру, персонал жалақысы;
  • қорды орын ауыстыру операциялары.

2) Қорларды басқару шығындары

  • басқарушы және қызмет көрсетуші персоналды оқыту;
  • персоналды жалдау және әкімшілік шығындар.

3) Тапшылықтан туатын шығындар

  • жедел жеткізуді ұйымдастыру және үстемақылар;
  • аз көлемде жедел сатып алудан бағаның қымбаттауы;
  • өндірістік бағдарламаны қайта жоспарлау және өткізуді бұрыс графикпен ұйымдастыру шығындары;
  • сатылым азаюынан кірістің төмендеуі және үстеме шығындардың өсуі.

Ірі қорлардың артықшылығы

Тұтынушыларды өніммен қамтамасыз ету деңгейі жоғарылайды және кәсіпорын жұмысының тұрақтылығы күшейеді. Алайда бұл артықшылық сақтау мен капиталдың «байлану» құнымен теңгерілуі керек.

Айналым қаражатын тиімді пайдаланудың факторлары және резервтері

Айналымдылық көрсеткіші жалпы айналым қаражаты бойынша да, оның жекелеген элементтері бойынша да есептеледі. Айналым қарқыны үдеген сайын артық қаражат босап, кәсіпорынның басқа қажеттіліктеріне бағытталуы мүмкін; ал айналым бәсеңдесе, қосымша қаражат тартуға мәжбүр етеді.

Абсолютті және салыстырмалы босату

Абсолютті босату — айналым қаражаты қалдығы нормативтен немесе алдыңғы кезеңнен төмендегенде байқалады. Салыстырмалы босату — айналым үдеуі өндіріс көлемінің өсімінен де жылдамырақ болғанда көрінеді.

Сыртқы және ішкі факторлар

Сыртқы факторлар кәсіпорынға тәуелсіз: жалпы экономикалық ахуал, салық заңнамасы, несие шарттары мен пайыздық мөлшерлемелер, бюджеттік бағдарламалар, мақсатты қаржыландыру. Осы шектеулер аясында кәсіпорын ішкі факторлар арқылы нәтижеге ықпал ете алады.

Қазіргі тәуекелдер және алдын алу тәсілдері

Қазіргі экономикада төлемеушілік дағдарысы, салық ставкаларының жоғары болуы және банк несиелерінің қымбаттауы айналым қарқынын төмендетуі мүмкін. Өткізу мен төлем жинау дағдарысқа ұшырағанда, айналым қаражаты баяулайды.

Алдын алу үшін сұранысы төмен өнімді қысқартып, сұранысы жоғары өнім үлесін арттыру маңызды. Бұл айналым қаражатының артық «байлануын» азайтып қана қоймай, дебиторлық берешектің шектен тыс өсуін тежеуге көмектеседі.

Инфляция кезінде кәсіпорынның пайдасының елеулі бөлігін айналым қаражатына бағыттау орынды, өйткені айналым қаражаты құнсызданса, оның табыс әкелу қабілеті әлсірейді.

Қорларды қысқарту арқылы тиімділікті арттыру

  • қорларды рационалды пайдалану және асқын нормативтерді жою;
  • нормалауды жетілдіру;
  • жабдықтауды дұрыс ұйымдастыру және сенімді жеткізушілерді таңдау;
  • логистика мен көлік қозғалысын оңтайландыру;
  • қойма шаруашылығын жақсарту.

Сонымен бірге аяқталмаған өндірісте қаражаттың «тұрып қалуын» өндірісті тиімді ұйымдастыру, техника мен технологияны жаңарту, негізгі құралдарды тиімді қолдану және ресурстарды үнемдеу арқылы қысқартуға болады.

Жабдықтауды ұйымдастыру және жеткізушіні таңдау

Нарықтық қатынастарға көшу кәсіпорынның өндірістік инфрақұрылымын, соның ішінде материалдық ресурстар айналымын тұрақты қамтамасыз ететін көлік-логистика саласын дамыту қажеттігін күшейтеді. Кәсіпкер үшін ең маңызды міндеттердің бірі — өндіріске қажет материалдық ресурстарды жеткізетін ұйымдардың ішінен ең тиімдісін таңдау.

Жеткізушіні таңдаудағы базалық талаптар

  • келісім-шарт арқылы біржақты тәуелділікті азайту;
  • жеңілдіктері бар шарттарды қарастыру;
  • жеткізушілер санын оңтайлы деңгейде ұстау.

Жабдықтау тәсілдері

  • Бір партиямен сатып алу: құжаттары қарапайым, кепілдік бір партияға беріледі; кемшілігі — қоймаға сұраныс және капитал айналымының баяулауы.
  • Шағын партияларды тұрақты алу: капитал айналымы жылдамырақ, қойма қажеттілігі аз; кемшілігі — тапсырыстар санының көбеюі.
  • Айлық сатып алу: арзан әрі тез тұтынылатын тауарларға ыңғайлы; сақтау шығындарын төмендетеді.
  • Қажет болғанда алу: көлемі дәл бекітілмейді, төлем тек жеткізілген тауар үшін жасалады, шарт мерзімі біткен соң алынбаған көлем үшін ақы төленбейді.

Ұсыныстарды бағалау әдістері

  • Бәсекелестік сауда (тендер): ірі көлемде сатып алуда немесе ұзақ мерзімді әріптестік қажет болғанда тиімді.
  • Келіссөз арқылы келісім-шарт: талаптар, жеткізу шарттары және сервистік міндеттемелер нақты айқындалады.
  • Қызмет сапасын бағалау: тауар сапасы және қызмет көрсетудің сенімділігі (қанағаттандыру деңгейі арқылы).

Қосымша факторлар да ескеріледі: қашықтық, тапсырыстарды орындау мерзімі, сапаны басқару жүйесі, ұжымдағы тұрақтылық, қосалқы бөлшектермен қамту мүмкіндігі, несиелену шарттары және жеткізушінің қаржылық жағдайы.

Қорытынды: қорларды басқару — табыстылықтың тетігі

Жалпы алғанда, тауарлы-материалдық қорлар — бір өндірістік циклді қамтамасыз ететін еңбек құралдары. Материалдық ресурстарды пайдалану тиімділігі қорларды басқару сапасына тікелей тәуелді. Қорлар көлемін оңтайландыру капиталдың айналымдылығын арттырып, табыстылықты өсіреді, сақтау шығындарын қысқартады және қаражаттың бір бөлігін айналыстан босатып, оны басқа активтерге бағыттауға мүмкіндік береді.